Amyloidoza serca Podstawowe informacje

Co to jest amyloidoza serca?

Amyloidoza serca to stan, w którym dochodzi do odkładania się nieprawidłowych białek w tkance sercowej. Te białka, zwane amyloidem, mają zniekształconą strukturę i gromadzą się między komórkami mięśnia sercowego, zamiast być prawidłowo przetwarzane lub usuwane z organizmu. W miarę upływu czasu nagromadzenie tych nieprawidłowych białek powoduje pogrubienie ścian serca, co utrudnia mu prawidłowe funkcjonowanie.1

Serce zbudowane jest z mięśnia, który kurczy się i rozluźnia, pompując krew do całego organizmu. Kiedy amyloid odkłada się w tym mięśniu, sprawia, że staje się on sztywniejszy i grubszy. To z kolei wymusza na sercu większy wysiłek, aby przepompować odpowiednią ilość krwi przez ciało. Dodatkowy wysiłek osłabia i uszkadza serce, prowadząc ostatecznie do niewydolności serca, czyli stanu, w którym serce nie jest w stanie skutecznie pompować krwi.1

Amyloidoza serca jest jedną z głównych przyczyn kardiomiopatii restrykcyjnej, czyli choroby mięśnia sercowego, w której komory serca stają się sztywne i nie mogą się prawidłowo rozluźnić, aby napełnić się krwią. Warto wiedzieć, że jeśli ktoś ma amyloidozę serca, istnieje duże prawdopodobieństwo, że amyloid odkłada się również w innych częściach organizmu, ale to właśnie gromadzenie się białek w sercu powoduje najpoważniejsze problemy zdrowotne.2

Typy amyloidozy serca

Istnieją dwa główne typy amyloidozy, które najczęściej wpływają na serce. Pierwszy z nich to amyloidoza łańcuchów lekkich (AL), w której nieprawidłowe białka pochodzą ze szpiku kostnego. W tym przypadku komórki szpiku kostnego produkują wadliwe fragmenty przeciwciał, które następnie przekształcają się w amyloid i odkładają w różnych narządach, w tym w sercu.1

Drugi typ to amyloidoza transtyretynowa (ATTR), w której nieprawidłowe białka pochodzą z wątroby. Transtyretyna to białko wytwarzane przez wątrobę, które w normalnych warunkach przenosi hormony tarczycy i witaminę A. W amyloidozie ATTR to białko przybiera nieprawidłową formę i odkłada się w tkankach. Amyloidoza ATTR ma dwa podtypy: postać dziedziczną (wariant), związaną z mutacjami genetycznymi, oraz postać dzikiego typu, która pojawia się samoistnie, zwykle u osób starszych.1

Epidemiologia – jak często występuje amyloidoza serca?

Przez wiele lat amyloidoza serca była uważana za rzadką chorobę, ale obecnie wiemy, że jest ona niedoszacowana i występuje częściej, niż wcześniej sądzono. Wiele przypadków pozostaje niezdiagnozowanych, ponieważ objawy mogą być mylone z innymi schorzeniami serca, takimi jak niewydolność serca czy przerost mięśnia sercowego.3

Amyloidoza typu ATTR, która stanowi większość przypadków amyloidozy serca, jest przede wszystkim chorobą osób starszych. Postać dzikiego typu (nie dziedziczna) występuje głównie u mężczyzn po 60. roku życia. Szacuje się, że ta postać choroby może dotyczyć nawet 10-15% starszych pacjentów z niewydolnością serca i zachowaną frakcją wyrzutową, chociaż dokładne dane epidemiologiczne są trudne do ustalenia ze względu na częste pomijanie diagnozy.3

Amyloidoza AL jest rzadsza niż ATTR i może występować w każdym wieku, choć częściej diagnozowana jest u osób między 50. a 70. rokiem życia. Jest ona związana z zaburzeniami komórek plazmatycznych w szpiku kostnym, podobnymi do tych występujących w szpiczaku mnogim. Zachorowania na amyloidozę AL szacuje się na około 8-12 przypadków na milion osób rocznie w krajach rozwiniętych.3

Przyczyny amyloidozy serca

Podstawową przyczyną amyloidozy serca jest produkcja i odkładanie się nieprawidłowo zbudowanych białek. W normalnych warunkach organizm wytwarza białka o określonej strukturze przestrzennej, która pozwala im pełnić swoje funkcje. Kiedy białka te ulegają nieprawidłowemu fałdowaniu (przybierają złą formę), mogą łączyć się w włókna amyloidu, które są trudne do usunięcia przez organizm i odkładają się w różnych narządach.3

W przypadku amyloidozy AL przyczyną jest nadprodukcja nieprawidłowych łańcuchów lekkich immunoglobulin przez komórki plazmatyczne w szpiku kostnym. Te komórki, które normalnie produkują przeciwciała do walki z infekcjami, zaczynają wytwarzać wadliwe białka. Nie do końca jest jasne, dlaczego tak się dzieje, ale proces ten jest związany z zaburzeniami komórek plazmatycznych, podobnymi do tych występujących w szpiczaku mnogim.4

W amyloidozie ATTR przyczyną jest zmiana w strukturze białka transtyretyny. W postaci dziedzicznej za nieprawidłowość odpowiadają mutacje genetyczne przekazywane z pokolenia na pokolenie, które sprawiają, że transtyretyna jest niestabilna i łatwiej tworzy amyloid. W postaci dzikiego typu, która występuje u osób starszych, transtyretyna staje się niestabilna z powodu procesów związanych ze starzeniem się organizmu, bez obecności mutacji genetycznych.1

Dokładne mechanizmy odpowiedzialne za nieprawidłowe fałdowanie białek nie są w pełni poznane. Naukowcy wciąż badają, dlaczego u niektórych osób dochodzi do tego procesu, a u innych nie. Wiadomo jednak, że kiedy już amyloid zaczyna się odkładać, proces ten ma tendencję do postępowania, a usunięcie już nagromadzonych złogów jest bardzo trudne.2

Czynniki ryzyka

Pewne grupy osób mają zwiększone ryzyko rozwoju amyloidozy serca. W przypadku amyloidozy ATTR dzikiego typu głównym czynnikiem ryzyka jest wiek – choroba ta występuje głównie u osób powyżej 60. roku życia, a ryzyko wzrasta wraz z wiekiem. Mężczyźni są znacznie częściej dotknięci tą postacią choroby niż kobiety.5

Dla amyloidozy ATTR dziedzicznej kluczowym czynnikiem ryzyka jest obecność mutacji genetycznych w genie kodującym transtyretynę. Osoby, które dziedziczą te mutacje od rodziców, mają zwiększone ryzyko rozwoju choroby, chociaż nie u wszystkich nosicieli mutacji dochodzi do pojawienia się objawów. Istnieją różne rodzaje mutacji, a niektóre z nich są bardziej powszechne w określonych grupach etnicznych lub regionach geograficznych.2

W przypadku amyloidozy AL czynniki ryzyka obejmują zaburzenia komórek plazmatycznych, takie jak szpiczak mnogi lub inne choroby związane z nieprawidłową produkcją przeciwciał. Osoby z tymi schorzeniami mają wyższe ryzyko rozwoju amyloidozy AL. Choroba ta występuje nieco częściej u mężczyzn niż u kobiet i zazwyczaj dotyka osoby w średnim i starszym wieku.4

Inne czynniki, które mogą zwiększać ryzyko, to przewlekłe stany zapalne oraz niektóre choroby genetyczne. Historia rodzinna amyloidozy, zwłaszcza w przypadku postaci dziedzicznej ATTR, jest istotnym wskaźnikiem ryzyka. Osoby z krewnymi, u których rozpoznano tę chorobę, powinny być szczególnie czujne na objawy i rozważyć konsultację z lekarzem specjalistą.2

Objawy amyloidozy serca

Amyloidoza serca to choroba postępująca, co oznacza, że objawy z czasem stają się coraz bardziej nasilone. Na początku mogą być one subtelne i łatwo je pomylić z innymi schorzeniami serca. Najczęstszym objawem jest duszność, która początkowo może występować tylko podczas wysiłku fizycznego, ale w miarę postępu choroby pojawia się również w spoczynku. Dzieje się tak dlatego, że sztywne serce nie może skutecznie pompować krwi, co prowadzi do gromadzenia się płynu w płucach.1

Kolejnym charakterystycznym objawem jest obrzęk, który najczęściej dotyczy nóg, kostek i brzucha. Kiedy serce nie pompuje krwi efektywnie, dochodzi do zatrzymywania się płynu w tkankach. Pacjenci mogą zauważyć, że ich nogi stają się opuchnięte, zwłaszcza pod koniec dnia, a ubrania lub buty zaczynają ciasno leżeć. Obrzęk brzucha może powodować uczucie pełności i dyskomfort.1

Zmęczenie jest kolejnym powszechnym objawem. Pacjenci mogą czuć się wyczerpani nawet po niewielkim wysiłku lub po wykonaniu codziennych czynności. To zmęczenie może trwać przez kilka dni i znacząco wpływać na jakość życia. Występuje również kołatanie serca, czyli uczucie, że serce bije nieregularnie, za szybko lub mocno. To objaw związany z zaburzeniami rytmu serca, które są częste w amyloidozie serca.1

Ponieważ amyloid może odkładać się również w innych częściach organizmu, pacjenci mogą doświadczać dodatkowych objawów. Należą do nich neuropatia obwodowa, czyli uszkodzenie nerwów obwodowych, które objawia się drętwienem, mrowienie lub bólem w rękach i stopach. Może występować też zespół cieśni nadgarstka. Niektórzy pacjenci skarżą się na problemy żołądkowo-jelitowe, takie jak biegunka lub zaparcia, związane z odkładaniem się amyloidu w przewodzie pokarmowym.1

Zapobieganie

Zapobieganie amyloidozie serca jest trudne, ponieważ wiele przypadków wynika z procesów związanych ze starzeniem się lub czynników genetycznych, na które nie mamy wpływu. W przypadku dziedzicznej postaci ATTR jedyną formą zapobiegania jest świadomość historii rodzinnej i wczesne testowanie genetyczne u osób z rodzin, w których występowała choroba. Osoby z potwierdzoną mutacją mogą być monitorowane, aby wykryć wczesne objawy i rozpocząć leczenie, zanim dojdzie do poważnego uszkodzenia serca.2

Dla amyloidozy AL kluczowe jest rozpoznawanie i leczenie zaburzeń komórek plazmatycznych, takich jak szpiczak mnogi. Osoby z takimi schorzeniami powinny być regularnie monitorowane pod kątem objawów amyloidozy. Wczesne wykrycie nieprawidłowych białek we krwi lub moczu może pomóc w szybszym rozpoczęciu odpowiedniego leczenia.4

Ogólne zasady zdrowego stylu życia, choć nie zapobiegają bezpośrednio amyloidozie, mogą pomóc w utrzymaniu zdrowia serca i zmniejszeniu ryzyka powikłań. Zaleca się unikanie palenia tytoniu, utrzymywanie zdrowej wagi, regularne ćwiczenia fizyczne dostosowane do możliwości pacjenta oraz zdrową dietę bogatą w owoce, warzywa i produkty pełnoziarniste. Ograniczenie spożycia soli jest szczególnie ważne u osób z objawami niewydolności serca, ponieważ sól może przyczyniać się do zatrzymywania płynów.6

Regularnie badania kontrolne u lekarza pierwszego kontaktu lub kardiologa mogą pomóc w wykryciu wczesnych objawów chorób serca. Osoby z objawami niewydolności serca, które nie reagują na standardowe leczenie, powinny zostać poddane dalszym badaniom w kierunku amyloidozy. Im wcześniej choroba zostanie rozpoznana, tym lepsze są szanse na skuteczne leczenie.7

Patofizjologia – jak choroba wpływa na organizm

Patofizjologia amyloidozy serca związana jest z odkładaniem się włókien amyloidu w przestrzeni pozakomórkowej mięśnia sercowego. Te złogi powodują progresywne pogrubienie ścian serca, szczególnie komór, a także mogą gromadzić się w przegrodzie międzykomorowej i przedsionkach. W miarę odkładania się coraz większej ilości amyloidu, mięsień sercowy staje się sztywniejszy i traci swoją elastyczność.2

Kluczową zmianą jest upośledzona funkcja rozkurczowa serca, czyli zdolność komór do rozluźnienia się i napełnienia krwią między skurczami. Kiedy ściany komór są sztywne, nie mogą się prawidłowo rozszerzyć, co ogranicza ilość krwi wchodzącą do serca. To z kolei zmniejsza objętość krwi wypompowanej do organizmu podczas każdego skurczu, co prowadzi do objawów niewydolności serca.3

Amyloid odkładający się w tkance przewodzenia serca może prowadzić do zaburzeń rytmu, takich jak migotanie przedsionków czy bloki przewodzenia. Te zaburzenia rytmu mogą dodatkowo pogarszać funkcję serca i zwiększać ryzyko powikłań, takich jak tworzenie się zakrzepów krwi i udar mózgu. Amyloid może również odkładać się w zastawkach serca, powodując ich niewydolność lub zwężenie.2

Na poziomie komórkowym odkładanie się amyloidu prowadzi do mechanicznego ucisku komórek mięśnia sercowego oraz zaburzenia ich funkcji. Amyloid może też wywoływać lokalne procesy zapalne i wpływać na mikrokrążenie w sercu, pogarszając dostarczanie tlenu i składników odżywczych do komórek mięśniowych. Te zmiany prowadzą do stopniowego osłabienia funkcji pompowania serca i rozwoju niewydolności serca o typie restrykcyjnym.3

W przypadku amyloidozy AL nieprawidłowe łańcuchy lekkie mogą również wykazywać bezpośrednią toksyczność dla komórek serca, dodatkowo pogarszając funkcję serca niezależnie od ilości odkładanego amyloidu. To wyjaśnia, dlaczego amyloidoza AL często ma szybszy przebieg i gorsze rokowanie niż amyloidoza ATTR.4