Białaczka

Czym jest białaczka?

Białaczka to nowotwór krwi, charakteryzujący się szybkim wzrostem nieprawidłowych komórek krwi. Ten niekontrolowany wzrost zachodzi w szpiku kostnym – miękkiej, gąbczastej tkance wewnątrz kości, gdzie organizm produkuje większość komórek krwi. Komórki białaczkowe są zazwyczaj niedojrzałymi (wciąż rozwijającymi się) białymi krwinkami. Nazwa „białaczka" pochodzi z greckiego i oznacza dosłownie „białą krew"1.

W odróżnieniu od innych nowotworów, białaczka zazwyczaj nie tworzy bryły guza, który można zobaczyć w badaniach obrazowych, takich jak prześwietlenia rentgenowskie czy tomografia komputerowa1.

Istnieje wiele typów białaczki. Niektóre są częstsze u dzieci, inne u dorosłych. Leczenie zależy od typu białaczki i innych czynników1.

Jak rozwija się białaczka?

Białaczka rozpoczyna się w szpiku kostnym, gdzie powstają komórki krwi. Komórki te przechodzą przez wiele etapów zanim osiągną swoją w pełni dojrzałą formę. Dojrzałe, prawidłowe komórki krwi obejmują1:

• Czerwone krwinki – komórki przenoszące tlen i inne ważne substancje do wszystkich tkanek i narządów w organizmie
• Białe krwinki – komórki walczące z infekcjami
• Płytki krwi – komórki pomagające w krzepnięciu krwi

Te komórki krwi powstają z komórek macierzystych krwiotwórczych (hemo = krew, poiesis = tworzenie). Komórki macierzyste rozwijają się albo w komórki macierzyste limfoidalne, albo mieloidalne. Komórki macierzyste limfoidalne przekształcają się w limfocyty, rodzaj białych krwinek. Limfocyty pomagają zwalczać infekcje i niszczą nieprawidłowe komórki. Istnieją trzy typy limfocytów: komórki B, komórki T i komórki NK (naturalni zabójcy)2.

Komórki macierzyste mieloidalne rozwijają się w czerwone krwinki, płytki krwi, granulocyty i monocyty. Granulocyty i monocyty to rodzaje białych krwinek, które pomagają zwalczać infekcje2.

W białaczce dochodzi do nadprodukcji komórek blastycznych (blastów) – niedojrzałych komórek krwi. Te komórki blastyczne rozwijają się nieprawidłowo i nie przekształcają się w dojrzałe komórki krwi. Z czasem komórki blastyczne wypierają normalne komórki krwi, przez co te nie mogą wykonywać swoich funkcji. Po zdiagnozowaniu białaczki te komórki blastyczne nazywane są komórkami białaczkowymi2.

Białaczka rozpoczyna się, gdy DNA pojedynczej komórki w szpiku kostnym ulega zmianie (mutacji) i nie może rozwijać się ani funkcjonować normalnie1.

Główne typy białaczki

Białaczka może być ostra lub przewlekła. Ostra białaczka rozwija się szybko i zwykle wymaga natychmiastowego leczenia. Przewlekła białaczka rozwija się wolniej i pogarsza stopniowo przez dłuższy okres czasu3.

Białaczka klasyfikowana jest również jako limfocytowa lub mieloidalna. Białaczka limfocytowa odnosi się do nieprawidłowego wzrostu komórek szpiku, które stają się limfocytami – rodzajem białych krwinek odgrywającym rolę w układzie odpornościowym. W białaczce mieloidalnej nieprawidłowy wzrost komórek występuje w komórkach szpiku, które dojrzewają do czerwonych krwinek, białych krwinek lub płytek krwi3.

Cztery główne typy białaczki to4:

• Ostra białaczka limfoblastyczna (ALL) – najczęstsza postać nowotworu u dzieci, może również wystąpić u dorosłych
• Ostra białaczka szpikowa (AML) – częstsza u starszych dorosłych, ale może również dotknąć dzieci
• Przewlekła białaczka limfocytowa (CLL) – jeden z najczęstszych typów białaczki u dorosłych, często występuje w wieku średnim lub po nim
• Przewlekła białaczka szpikowa (CML) – zwykle występuje u dorosłych w wieku średnim lub po nim

Białaczka występuje zarówno u dzieci, jak i u dorosłych. ALL jest najczęstszą postacią białaczki dziecięcej, a AML jest drugą co do częstości. Dwie najczęstsze białaczki u dorosłych to AML i CLL3.

Według danych z bazy Surveillance, Epidemiology, and End Results (SEER), szacuje się, że w 2021 roku było 61 090 nowych przypadków białaczki, co stanowi 3,2% wszystkich nowych przypadków nowotworów, czyniąc białaczkę 10. najczęstszym nowotworem w Stanach Zjednoczonych5.

Białaczka występuje najczęściej u dorosłych powyżej 55 roku życia, ale jest również najczęstszym nowotworem u dzieci poniżej 15 roku życia6.

Czynniki ryzyka

Chociaż eksperci nie są pewni dokładnych przyczyn białaczki, zidentyfikowali kilka czynników ryzyka, które obejmują3:

• Narażenie na wysokie poziomy promieniowania
• Wielokrotne narażenie na pewne substancje chemiczne (na przykład benzen)
• Chemioterapia w przeszłości
• Zespół Downa
• Silna historia rodzinna białaczki

Objawy białaczki

Objawy różnią się w zależności od typu i stadium białaczki, ale mogą obejmować następujące3:

• Gorączka, dreszcze, nocne poty i inne objawy grypopodobne
• Osłabienie i zmęczenie
• Opuchnięte lub krwawiące dziąsła
• Bóle głowy
• Powiększona wątroba i śledziona
• Powiększone migdałki
• Ból kości
• Bladość
• Małe czerwone plamki na skórze wielkości główki od szpilki
• Utrata wagi

Diagnostyka

Aby ustalić, czy masz białaczkę, lekarz wykona pełną morfologię krwi (ang. complete blood count, CBC). To badanie może ujawnić, czy masz komórki białaczkowe. Nieprawidłowe poziomy białych krwinek oraz nieprawidłowo niskie liczby czerwonych krwinek lub płytek krwi mogą również wskazywać na białaczkę3.

Jeśli wynik testu na białaczkę jest pozytywny, lekarz przeprowadzi biopsję szpiku kostnego, aby określić typ białaczki3.

Leczenie

Leczenie białaczki zależy od typu białaczki, wieku pacjenta, ogólnego stanu zdrowia oraz tego, czy białaczka rozprzestrzeniła się na inne narządy lub tkanki1.

Główne metody leczenia obejmują7:

Chemioterapia jest głównym leczeniem wielu typów białaczki. Chemioterapia stosuje leki, aby zabić komórki białaczkowe. W przypadku leczenia intensywnego zwykle podaje się kombinację dwóch lub więcej leków chemioterapeutycznych8.

Radioterapia jest najczęściej stosowana do celowania w obszary ciała, w których zgromadziły się komórki białaczkowe. Jest również używana do przygotowania szpiku kostnego do przeszczepu komórek macierzystych7.

Przeszczep komórek macierzystych jest stosowany u niektórych osób z określonymi typami białaczki7.

Terapia celowana jest oferowana w przypadku niektórych typów białaczki7.

Czujna obserwacja (ang. watchful waiting) jest opcją leczenia dla niektórych osób z przewlekłą białaczką7.

Chirurgia może być stosowana w rzadkich przypadkach do usunięcia śledziony7.

Leczenie często przeprowadzane jest w szpitalu lub w specjalistycznym ośrodku, ponieważ wymaga bardzo ścisłego nadzoru medycznego i pielęgniarskiego. Pacjenci będą potrzebować regularnych transfuzji krwi, ponieważ ich krew nie będzie zawierać wystarczającej liczby zdrowych komórek krwi. Będą również podatni na infekcje, więc ważne jest, aby przebywali w czystym i stabilnym środowisku8.

Skutki uboczne chemioterapii mogą obejmować nudności i wymioty, łatwe powstawanie siniaków lub krwawienia, biegunkę, utratę apetytu, owrzodzenia jamy ustnej, zmęczenie, wysypki skórne, wypadanie włosów i niepłodność8.

Życie z białaczką

Życie z białaczką może być trudne, szczególnie w przypadku przewlekłych postaci choroby, które są stale obecne. W przeciwieństwie do niektórych innych rodzajów nowotworów, które znikają po zakończeniu leczenia, przewlekłe nowotwory takie jak niektóre typy białaczki zawsze będą częścią życia pacjenta9.

Ważne jest, aby dbać o siebie fizycznie i psychicznie podczas i po leczeniu nowotworowego. Owoce, warzywa, chude białka i produkty pełnoziarniste dają więcej siły niż przetworzona żywność. Mogą również pomóc w radzeniu sobie z działaniami ubocznymi leczenia, utrzymaniu zdrowej wagi i zmniejszeniu ryzyka infekcji10.

Należy pić dużo płynów (około ośmiu szklanek po 250 ml dziennie), aby utrzymać równowagę minerałów w organizmie. Jeśli występują wymioty lub biegunka, należy zwiększyć spożycie płynów, aby zapobiec odwodnieniu10.

Ćwiczenia są istotną częścią planu leczenia nowotworowego. Badania pokazują, że regularne ćwiczenia mogą znacząco poprawić zdrowie fizyczne i psychiczne podczas każdej fazy leczenia10.

Dowiadywanie się o swoim typie białaczki i zdobywanie jak największej ilości informacji może pomóc w podejmowaniu decyzji dotyczących opieki. Najlepiej uzyskać te informacje od lekarza. Warto przygotować listę wszystkich pytań i wątpliwości przed wizytami11.

Wielu ludzi, stawiwszy czoła początkowej diagnozie, z czasem i wsparciem jest w stanie dostosować się do życia z białaczką. Pomoc i wsparcie są dostępne, w tym grupy wsparcia, konsultacje psychologiczne i programy edukacyjne dla pacjentów9.