Dziecko urodzone przedwcześnie Podstawowe informacje

Epidemiologia – jak często zdarzają się przedwczesne porody

Przedwczesne narodziny to zjawisko dotykające dziesiątki milionów rodzin na całym świecie. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia, w 2020 roku na świat przyszło około 13,4 miliona wcześniaków, czyli dzieci urodzonych przed ukończeniem 37. tygodnia ciąży1. To oznacza, że problem dotyczy znacznej części wszystkich narodzin – w różnych krajach odsetek ten waha się od 4 do 16 procent1.

W Stanach Zjednoczonych przedwcześnie rodzi się około 1 na 10 dzieci22. Podobne statystyki obserwuje się w wielu krajach rozwiniętych, gdzie odsetek ten wynosi od 11 do 13 procent wszystkich ciąż33. Co istotne, liczba przedwczesnych porodów rośnie, głównie za sprawą coraz częstszych ciąż mnogich – bliźniąt, trojaczków i większej liczby dzieci. Bliźnięta i inne ciąże mnogie rodzą się przedwcześnie około sześć razy częściej niż pojedyncze dzieci4. Prawie 60 procent bliźniąt, trojaczków i innych ciąż mnogich kończy się przedwczesnym porodem33.

Przedwczesne narodziny stanowią główną przyczynę śmierci dzieci poniżej piątego roku życia. W 2019 roku powikłania związane z wcześniactwem były odpowiedzialne za około 900 tysięcy zgonów niemowląt na całym świecie11. Jednak specjaliści podkreślają, że trzy czwarte tych zgonów można byłoby zapobiec dzięki już istniejącym, ekonomicznie dostępnym interwencjom medycznym11.

Przyczyny przedwczesnych porodów

W większości przypadków lekarze nie są w stanie określić dokładnej przyczyny, dla której dziecko przychodzi na świat za wcześnie56. Ta niepewność może być trudna dla rodziców, którzy szukają odpowiedzi i zastanawiają się, czy mogli coś zrobić inaczej. Warto jednak wiedzieć, że przedwczesny poród często nie jest w żaden sposób związany z działaniami matki.

Kiedy przyczyna jest znana, najczęściej wiąże się ona z problemami zdrowotnymi matki w czasie ciąży. Do takich problemów należy cukrzyca ciążowa – stan, w którym poziom cukru we krwi staje się zbyt wysoki podczas ciąży. Innym czynnikiem jest nadciśnienie, czyli wysokie ciśnienie krwi, które może prowadzić do poważnych komplikacji zarówno dla matki, jak i dziecka7. Niektóre kobiety mają choroby serca lub nerek, które zwiększają ryzyko wcześniejszego porodu.

Zakażenia również odgrywają istotną rolę. Infekcje błon płodowych, które otaczają dziecko w macicy, zakażenia dróg rodnych lub układu moczowego mogą uruchomić przedwczesny poród56. Czasami przedwczesne narodziny są związane z krwawieniem, które może wynikać z nieprawidłowego położenia łożyska – organu, który dostarcza dziecku tlen i składniki odżywcze. Jeśli łożysko znajduje się zbyt nisko (stan zwany łożyskiem przodującym) lub oddziela się od ściany macicy (tak zwane oddzielenie łożyska), może to spowodować przedwczesny poród7.

W niektórych przypadkach przyczyną są nieprawidłowości w budowie macicy lub jej nadmierne rozciągnięcie, co często się zdarza przy ciążach mnogich568. Matka nosząca bliźnięta, trojaczki lub więcej dzieci ma znacznie wyższe ryzyko przedwczesnego porodu, ponieważ macica jest bardziej rozciągnięta i może wcześniej rozpocząć skurcze.

Czynniki ryzyka – kto jest bardziej narażony

Choć przedwczesny poród może dotknąć każdą ciążę, istnieją grupy kobiet, u których ryzyko jest wyższe. Jednym z najsilniejszych czynników ryzyka jest historia wcześniejszych przedwczesnych porodów. Jeśli kobieta już raz urodziła dziecko przedwcześnie, prawdopodobieństwo, że kolejna ciąża również zakończy się przedwcześnie, jest znacznie większe56.

Wiek matki również ma znaczenie. Kobiety bardzo młode, poniżej 19. roku życia, oraz starsze, powyżej 40. roku życia, częściej rodzą przedwcześnie8. Historia wielu poronień lub przerwanych ciąż również zwiększa ryzyko56.

Styl życia i nawyki matki mogą odgrywać rolę. Palenie papierosów w czasie ciąży znacznie zwiększa ryzyko przedwczesnego porodu56. Używanie narkotyków i nadmierne spożywanie alkoholu również są szkodliwe8. Niewłaściwe odżywianie, gdy matka nie otrzymuje wystarczającej ilości składników odżywczych, może przyczynić się do problemów8.

Kobiety oczekujące bliźniąt, trojaczków lub większej liczby dzieci mają znacznie wyższe ryzyko przedwczesnego porodu56. Również kobiety, które zaszły w ciążę dzięki zapłodnieniu in vitro (IVF), czyli metodzie polegającej na połączeniu komórki jajowej i plemnika poza organizmem matki, mają większe szanse na przedwczesny poród56.

Objawy i wygląd wcześniaków

Dzieci urodzone przedwcześnie wyglądają i zachowują się inaczej niż niemowlęta urodzone o czasie. Wcześniaki mają zazwyczaj znacznie niższą masę urodzeniową, często wahającą się od około 500 gramów do 2500 gramów56. Ich głowa wydaje się duża w porównaniu z resztą ciała, co wynika z tego, że mózg rozwija się szybciej niż inne części organizmu.

Skóra wcześniaków jest cienka, błyszcząca i często różowa56. Przez tę delikatną skórę można nieraz zobaczyć naczynia krwionośne, które przebijają przez nią jak cienkie niebieskie lub fioletowe linie. Pod skórą znajduje się bardzo mało tkanki tłuszczowej, co sprawia, że dzieci te mają trudności z utrzymaniem prawidłowej temperatury ciała. Te małe ciała nie są jeszcze przystosowane do samodzielnego utrzymywania ciepła.

Wcześniaki często oddychają szybko, czasami z pauzami, które mogą trwać kilka sekund – stan ten nazywany jest bezdeche (apnea)56. Mają również trudności z ssaniem i połykaniem, co oznacza, że karmienie może być wyzwaniem. Ich odruch ssania nie jest jeszcze w pełni rozwinięty, dlatego mogą potrzebować specjalnych metod karmienia, na przykład przez sondę wprowadzoną przez nos do żołądka.

Im wcześniej dziecko się urodzi, tym bardziej jego wygląd i zachowanie będą różnić się od donoszonego niemowlęcia. Dzieci urodzone bliżej terminu porodu, między 34. a 36. tygodniem ciąży, często wyglądają i zachowują się jak małe wersje zdrowych noworodków9. Natomiast te urodzone znacznie wcześniej mogą być bardzo małe, szczupłe i mieć trudności z podstawowymi funkcjami życiowymi.

Profilaktyka – jak zmniejszyć ryzyko

Choć nie zawsze można zapobiec przedwczesnemu porodowi, istnieje wiele działań, które mogą zmniejszyć ryzyko. Najważniejszą rzeczą, jaką przyszła matka może zrobić, jest regularne uczęszczanie na wizyty kontrolne u lekarza lub położnej w czasie ciąży56. Ta opieka prenatalna pozwala wykrywać problemy zanim staną się poważne i umożliwia wczesne interwencje.

Zdrowy styl życia jest kluczowy. Przyszłe matki powinny całkowicie unikać palenia papierosów, które jest jednym z głównych czynników zwiększających ryzyko przedwczesnego porodu. Należy również unikać alkoholu i wszelkich narkotyków. Właściwe odżywianie, bogate w witaminy i minerały, pomaga dziecku prawidłowo się rozwijać. Lekarz może zalecić przyjmowanie suplementów, takich jak kwas foliowy, które wspierają zdrowie matki i dziecka.

Kobiety powinny dbać o leczenie wszelkich przewlekłych chorób, takich jak cukrzyca czy nadciśnienie, zanim zajdą w ciążę, a także monitorować je dokładnie w trakcie ciąży. Jeśli wystąpi zakażenie dróg moczowych lub infekcja, ważne jest szybkie leczenie, aby uniknąć powikłań56.

Kobiety, które w przeszłości rodziły przedwcześnie, powinny omówić to z lekarzem już na początku następnej ciąży. Specjalista może zaproponować dodatkowe środki ostrożności lub leczenie, które zmniejszy ryzyko ponownego przedwczesnego porodu. Czasami lekarze mogą zalecić odpoczynek w łóżku, ograniczenie aktywności fizycznej lub podawanie leków, które pomagają utrzymać ciążę jak najdłużej.

Patofizjologia – co dzieje się w organizmie wcześniaka

Ostatnie tygodnie ciąży są niezwykle ważne dla rozwoju wielu narządów dziecka. Gdy niemowlę rodzi się przedwcześnie, jego ciało nie miało wystarczająco dużo czasu, aby w pełni się rozwinąć, co prowadzi do wielu problemów zdrowotnych22. Mózg, płuca, wątroba i inne kluczowe narządy wciąż rosną i dojrzewają w końcowych tygodniach ciąży.

Płuca wcześniaków są szczególnie niedojrzałe. Płuca potrzebują substancji zwanej surfaktantem, która pomaga pęcherzykom płucnym pozostać otwartymi i umożliwia wymianę tlenu. U wcześniaków produkcja surfaktantu jest niewystarczająca, co prowadzi do problemów z oddychaniem i stanu zwanego zespołem zaburzeń oddychania (Respiratory Distress Syndrome, RDS). Dzieci te mogą potrzebować wsparcia oddechowego, takiego jak tlenoterapia lub mechaniczna wentylacja, aby pomóc im oddychać.

Mózg wcześniaka również nie jest w pełni rozwinięty. Ostatnie tygodnie ciąży to czas intensywnego wzrostu mózgu, budowania połączeń nerwowych i dojrzewania struktur odpowiedzialnych za myślenie, uczenie się i kontrolę ruchów. Gdy dziecko rodzi się wcześnie, ten rozwój zostaje przerwany. Wcześniaki mogą mieć trudności z koordynacją ruchów, regulacją temperatury ciała i innymi funkcjami kontrolowanymi przez mózg56.

Układ pokarmowy wcześniaka również nie jest gotowy do samodzielnego funkcjonowania. Dzieci te mogą mieć problem z trawieniem pokarmu, a ich jelita są bardziej podatne na poważną chorobę zwaną martwiczym zapaleniem jelit (Necrotizing Enterocolitis, NEC), w której część jelita ulega uszkodzeniu. Wątroba, która odpowiada za przetwarzanie substancji odżywczych i usuwanie szkodliwych substancji z krwi, również jest niedojrzała, co może prowadzić do żółtaczki – stanu, w którym skóra dziecka staje się żółta z powodu nadmiaru bilirubiny we krwi.

Układ odpornościowy wcześniaków jest słaby, co oznacza, że są one bardziej podatne na infekcje56. Ich organizm nie miał czasu na zbudowanie silnych mechanizmów obronnych, które pomagają walczyć z bakteriami i wirusami. Dlatego wcześniaki wymagają szczególnej ochrony przed kontaktem z chorobami.

Wzrok i słuch również mogą być zagrożone. Wcześniaki są narażone na retinopatię wcześniaków (Retinopathy of Prematurity, ROP), stan, w którym naczynia krwionośne w oku rozwijają się nieprawidłowo, co może prowadzić do problemów ze wzrokiem, a nawet ślepoty. Problemy ze słuchem również są częstsze u wcześniaków, dlatego wszystkie noworodki, a zwłaszcza wcześniaki, powinny przejść badanie słuchu przed opuszczeniem szpitala10.

W dłuższej perspektywie wcześniaki mogą doświadczać opóźnień rozwojowych. Dzieci urodzone bardzo wcześnie mają wyższe ryzyko problemów takich jak mózgowe porażenie dziecięce – zaburzenie wpływające na ruch i koordynację, problemy ze słuchem, trudności w nauce i zaburzenia zachowania56. Niemniej jednak, wiele wcześniaków, dzięki odpowiedniej opiece, nie ma długoterminowych problemów i rozwija się prawidłowo.

Postępy w medycynie i technologii znacznie poprawiły rokowania dla wcześniaków. Dzięki specjalistycznej opiece w oddziałach intensywnej terapii noworodka (OITN lub NICU – Neonatal Intensive Care Unit), większość wcześniaków ma dziś szansę na pokonanie wczesnych trudności i wyrosła na zdrowe dzieci22.