Zaburzenie serca Podstawowe informacje

Epidemiologia zaburzeń serca

Choroby serca stanowią obecnie największy problem zdrowotny na świecie. Szacuje się, że w 2022 roku około 19,8 miliona osób na całym świecie zmarło z powodu chorób układu sercowo-naczyniowego – to grupa schorzeń obejmująca serce i naczynia krwionośne. Stanowi to około 32% wszystkich zgonów na świecie.1 Skala tego problemu jest ogromna i dotyczy ludzi na wszystkich kontynentach, niezależnie od poziomu ekonomicznego ich krajów.

W Stanach Zjednoczonych choroby serca są wiodącą przyczyną zgonów zarówno wśród kobiet, jak i mężczyzn. Co piąty zgon w tym kraju jest spowodowany chorobami serca.2 Dane pokazują, że niemal połowa dorosłych Amerykanów – około 47% – ma co najmniej jeden z trzech głównych czynników ryzyka chorób serca, takich jak wysokie ciśnienie krwi, wysoki cholesterol lub palenie tytoniu.2 Jest to szczególnie niepokojące, ponieważ te czynniki można w dużej mierze kontrolować poprzez zmiany stylu życia i leczenie.

Choroby serca nie dotykają wszystkich grup społecznych w jednakowym stopniu. Ponad trzy czwarte zgonów z powodu chorób układu sercowo-naczyniowego ma miejsce w krajach o niskich i średnich dochodach.1 W 2021 roku co najmniej 38% przedwczesnych zgonów – czyli zgonów osób poniżej 70. roku życia – spowodowanych chorobami niezakaźnymi wynikało z problemów z sercem i naczyniami krwionośnymi.1 To pokazuje, że choroba ta uderza nie tylko w osoby starsze, ale także w ludzi w wieku produkcyjnym.

W odniesieniu do płci choroby układu sercowo-naczyniowego dotykają zarówno kobiet, jak i mężczyzn, choć w nieco różny sposób. U kobiet co trzeci zgon jest spowodowany chorobami serca.3 Ryzyko u kobiet wzrasta szczególnie po 55. roku życia, natomiast u mężczyzn już po 45. roku życia.4 Kobiety często miewają subtelniejsze objawy chorób serca, co może prowadzić do późniejszego rozpoznania i leczenia, mimo że sama choroba może być równie poważna.

Przyczyny chorób serca

Przyczyny chorób serca są różnorodne i zależą od konkretnego typu schorzenia. Najczęstszym rodzajem choroby serca jest choroba wieńcowa, znana również jako choroba tętnic wieńcowych. Powstaje ona, gdy tętnice dostarczające krew do mięśnia sercowego stają się zwężone lub zablokowane.2 Mechanizm tego procesu polega na stopniowym gromadzeniu się w ścianach tętnic substancji zwanej blaszką miażdżycową.

Blaszka miażdżycowa składa się głównie z cholesterolu, tłuszczów i innych substancji obecnych we krwi. Kiedy te materiały odkładają się wewnątrz tętnic, naczynia stają się coraz bardziej sztywne i wąskie – proces ten nazywa się miażdżycą tętnic lub aterosklerwozą.5 W miarę upływu czasu naczynia są na tyle zwężone, że przepływ krwi bogatej w tlen do serca staje się niewystarczający. Gdy arteria zostanie całkowicie zablokowana, może dojść do zawału serca, ponieważ część mięśnia sercowego zostaje pozbawiona tlenu i zaczyna obumierać.

Innym ważnym czynnikiem przyczyniającym się do chorób serca są problemy z naczyniami krwionośnymi w różnych częściach ciała. Choroby układu sercowo-naczyniowego obejmują nie tylko serce, ale także naczynia mózgowe (co prowadzi do udarów), tętnice kończyn (co wywołuje chorobę tętnic obwodowych) oraz aortę, czyli największe naczynie w organizmie, które może rozszerzyć się i tworzyć tętniak.6

Niektóre choroby serca są obecne już od urodzenia – to wrodzone wady serca, które powstają, gdy serce dziecka nie rozwija się prawidłowo w czasie ciąży. Inne problemy dotyczą zastawek sercowych, które mogą być zbyt wąskie lub nie zamykać się prawidłowo, co utrudnia przepływ krwi przez serce.3 Jeszcze inna grupa chorób to zaburzenia rytmu serca, zwane arytmiami, w których serce bije zbyt szybko, zbyt wolno lub nieregularnie.

W niektórych przypadkach przyczyny chorób serca mają podłoże infekcyjne lub immunologiczne. Przykładem może być zapalenie wsierdzia, infekcja wewnętrznej wyściółki serca, lub zapalenie mięśnia sercowego, choć te schorzenia są rzadsze niż choroba wieńcowa.

Czynniki ryzyka

Choroby serca częściej rozwijają się u osób, które mają określone cechy, warunki zdrowotne lub nawyki. Niektórych czynników ryzyka nie można zmienić, takich jak wiek czy historia rodzinna. Jednak wiele innych czynników jest możliwych do kontrolowania, co daje ludziom realną szansę na zmniejszenie prawdopodobieństwa zachorowania.

Do najważniejszych czynników ryzyka, które można modyfikować, należą wysokie ciśnienie krwi, wysoki poziom cholesterolu we krwi oraz palenie tytoniu.2 Te trzy czynniki znacząco zwiększają ryzyko rozwoju choroby wieńcowej. Wysokie ciśnienie i cholesterol uszkadzają naczynia krwionośne i przyspieszają powstawanie blaszki miażdżycowej, a palenie tytoniu bezpośrednio uszkadza serce i naczynia, ponadto sprzyja tworzeniu się skrzepów krwi.

Nadwaga i otyłość to kolejne istotne czynniki ryzyka. Dodatkowa masa ciała zwiększa obciążenie serca i naczyń krwionośnych, co sprawia, że muszą one pracować ciężej.7 Osoby z nadwagą częściej zmagają się także z wysokim ciśnieniem krwi, cukrzycą i wysokim cholesterolem, co dodatkowo potęguje zagrożenie.

Cukrzyca znacząco podnosi ryzyko chorób serca. Zbyt wysoki poziom cukru we krwi przez długi czas uszkadza naczynia krwionośne i nerwy kontrolujące serce.2 Brak regularnej aktywności fizycznej również sprzyja rozwojowi chorób serca, ponieważ nieaktywność zwiększa ryzyko wysokiego ciśnienia, otyłości i cukrzycy.

Niezdrowa dieta odgrywa kluczową rolę w powstawaniu chorób serca. Jedzenie zbyt dużej ilości potraw bogatych w tłuszcze nasycone, tłuszcze trans, sól i cukier przyczynia się do podwyższenia cholesterolu, ciśnienia krwi i poziomu cukru.7 Z kolei spożywanie dużych ilości alkoholu może podnosić ciśnienie krwi i zwiększać ryzyko choroby.

Nie można zmienić niektórych czynników ryzyka. Wiek ma znaczenie – ryzyko wzrasta u kobiet po 55. roku życia i u mężczyzn po 45. roku życia.4 Historia rodzinna również ma wpływ: jeśli ktoś w rodzinie miał zawał serca lub chorobę wieńcową w młodym wieku (ojciec lub brat przed 55. rokiem życia, matka lub siostra przed 65. rokiem życia), ryzyko jest większe.4 Kobiety, które doświadczyły stanu zwanego stanem przedrzucawkowym w czasie ciąży, mają podwyższone ryzyko w późniejszym życiu.

Objawy

Objawy chorób serca mogą być bardzo różne i zależą od rodzaju schorzenia. Wiele osób nie odczuwa żadnych objawów przez długi czas – choroba może rozwijać się „po cichu", aż do momentu wystąpienia poważnego zdarzenia, takiego jak zawał serca, niewydolność serca lub arytmia.2

Zawał serca objawia się zazwyczaj bólem lub dyskomfortem w klatce piersiowej. Pacjenci często opisują uczucie ucisku, ciężaru, jakby „pas wokół klatki piersiowej" lub „ciężar na klatce".3 Ból może promieniować do górnej części pleców, szyi, ramion lub żuchwy. Towarzyszy mu często zgaga, nudności lub wymioty. Osoby z zawałem mogą również odczuwać skrajne zmęczenie, zawroty głowy oraz duszność.2 Ważne jest, aby pamiętać, że kobiety i osoby starsze mogą mieć bardziej subtelne objawy, które łatwo przeoczyć.

Przy dławicy piersiowej – bólu w klatce piersiowej spowodowanym niedokrwieniem serca – pacjent może odczuwać ucisk lub dyskomfort, który pojawia się zazwyczaj podczas wysiłku fizycznego i ustępuje po odpoczynku.3 Duszność, czyli uczucie braku tchu, może występować jako samodzielny objaw lub towarzyszyć bólowi w klatce piersiowej.

Zaburzenia rytmu serca, czyli arytmie, mogą wywołać uczucie trzepotania w klatce piersiowej, zwane kołataniem serca.2 Pacjenci mogą czuć, że serce bije nieregularnie, zbyt szybko lub zbyt wolno. Czasami towarzyszą temu zawroty głowy, omdlenia lub ogólne osłabienie.

Niewydolność serca objawia się dusznością, szczególnie podczas aktywności fizycznej lub w pozycji leżącej. Pacjenci odczuwają silne zmęczenie i wyczerpanie, które utrudnia codzienne czynności. Charakterystyczne jest także obrzęk stóp, kostek, nóg, brzucha, a nawet żył szyjnych.2 Te obrzęki wynikają z gromadzenia się płynu w organizmie, gdy serce nie jest w stanie skutecznie pompować krwi.

Problemy z naczyniami krwionośnymi w nogach, zwane chorobą tętnic obwodowych, mogą powodować ból lub skurcze w nogach podczas chodzenia, które ustępują po odpoczynku. Mogą wystąpić również takie objawy jak wypadanie włosów na nogach, drętwienie lub osłabienie kończyny, a także trudno gojące się rany lub owrzodzenia na stopach.3

Zapobieganie

Wiele chorób serca można zapobiec lub opóźnić, wprowadzając zdrowe nawyki i kontrolując czynniki ryzyka. Zmiany w stylu życia są kluczowe w ochronie serca i naczyń krwionośnych przed uszkodzeniem. Im wcześniej zacznie się wprowadzać zdrowe nawyki, tym większa szansa na uniknięcie poważnych problemów zdrowotnych w przyszłości.

Podstawą profilaktyki jest zdrowa dieta. Należy spożywać dużo świeżych owoców i warzyw – zaleca się przynajmniej pięć porcji dziennie. Posiłki powinny opierać się na produktach pełnoziarnistych, takich jak chleb pełnoziarnisty, brązowy ryż czy makaron razowy. Ważne jest także włączenie nabiału o niskiej zawartości tłuszczu, ryb, fasoli, chudego mięsa drobiowego i chudych gatunków mięsa czerwonego.7 Należy ograniczyć produkty bogate w tłuszcze nasycone, tłuszcze trans i cholesterol, które przyczyniają się do gromadzenia blaszki miażdżycowej w naczyniach.

Ograniczenie soli w diecie pomaga obniżyć ciśnienie krwi. Amerykańskie wytyczne zalecają spożywanie mniej niż 6 gramów soli dziennie.7 Zmniejszenie cukru w diecie chroni przed rozwojem cukrzycy i pomaga utrzymać prawidłowy poziom glukozy we krwi. Alkohol powinien być spożywany w umiarkowanych ilościach – nie więcej niż jeden drink dziennie dla kobiet i dwa drinki dla mężczyzn – lub najlepiej w ogóle go unikać, ponieważ nadmierne spożycie podnosi ciśnienie krwi.7

Regularna aktywność fizyczna jest jednym z najskuteczniejszych sposobów ochrony serca. Pomaga utrzymać zdrową wagę ciała, obniża ciśnienie krwi, poprawia poziom cholesterolu i zmniejsza ryzyko cukrzycy.7 Nawet niewielkie zmiany, takie jak wybieranie schodów zamiast windy, mogą przynieść korzyści. Warto dążyć do przynajmniej 150 minut umiarkowanej aktywności fizycznej w tygodniu, na przykład szybkiego marszu, jazdy na rowerze czy pływania.

Utrzymanie zdrowej masy ciała jest kluczowe. Osoby z nadwagą lub otyłością mają wyższe ryzyko chorób serca, ponieważ nadmiar tkanki tłuszczowej obciąża serce i naczynia krwionośne.7 Aby ocenić, czy masa ciała jest w zdrowym zakresie, można obliczyć wskaźnik masy ciała (BMI).

Rzucenie palenia jest jednym z najważniejszych kroków, jakie można podjąć dla zdrowia serca. Palenie bezpośrednio uszkadza naczynia krwionośne, zwiększa ryzyko tworzenia się skrzepów i przyspiesza rozwój miażdżycy.7 Unikanie dymu tytoniowego z otoczenia – biernego palenia – jest również ważne. Wsparcie lekarza, programy pomocy w rzuceniu palenia oraz dostępne terapie farmakologiczne mogą znacznie zwiększyć szanse na trwałe uwolnienie się od nałogu.

Kontrola stanu zdrowia to kolejny istotny element profilaktyki. Regularne badania pozwalają wykryć i kontrolować takie choroby, jak wysokie ciśnienie krwi, wysokie cholesterol czy cukrzyca, zanim doprowadzą one do poważniejszych problemów z sercem.7 Jeśli lekarz przepisze leki na te schorzenia, bardzo ważne jest ich regularne przyjmowanie zgodnie z zaleceniami.

Zarządzanie stresem i dbałość o zdrowie psychiczne również wpływają na zdrowie serca. Chroniczny stres może podnosić ciśnienie krwi i prowadzić do niezdrowych nawyków, takich jak przejadanie się czy palenie. Stosowanie technik relaksacyjnych, medytacji, wystarczająca ilość snu oraz rozmowy z bliskimi mogą pomóc w radzeniu sobie ze stresem.

Szczepienia mają znaczenie w profilaktyce chorób serca. Osoby z problemami sercowymi są bardziej podatne na infekcje, które mogą dodatkowo obciążyć organizm. Zaleca się coroczne szczepienie przeciwko grypie oraz jednorazowe szczepienie przeciwko pneumokokom.8

Patofizjologia

Aby zrozumieć, jak choroby serca wpływają na organizm, warto poznać podstawowy mechanizm ich działania. Patofizjologia opisuje zmiany, jakie zachodzą w normalnym funkcjonowaniu ciała w wyniku choroby. W przypadku chorób serca chodzi przede wszystkim o zmiany w pracy serca i naczyń krwionośnych, które mają dalekosiężne skutki dla całego organizmu.

Gdy dochodzi do choroby wieńcowej, tętnice wieńcowe – naczynia dostarczające krew do mięśnia sercowego – stopniowo się zwężają. Dzieje się tak z powodu gromadzenia się blaszki miażdżycowej, która składa się z cholesterolu, tłuszczów, wapnia i innych substancji.5 W miarę jak blaszka narasta, światło naczynia – czyli przestrzeń, przez którą przepływa krew – staje się coraz mniejsze. Zmniejszenie przepływu krwi oznacza, że mięsień sercowy nie otrzymuje wystarczającej ilości tlenu, szczególnie podczas wysiłku, gdy jego zapotrzebowanie na tlen wzrasta.

Gdy tętnica jest poważnie zwężona, dochodzi do niedokrwienia mięśnia sercowego, co objawia się bólem w klatce piersiowej – dławicą piersiową. Jeśli blaszka miażdżycowa pęknie, na jej powierzchni może utworzyć się skrzep krwi, który całkowicie zablokuje przepływ. W tej sytuacji część mięśnia sercowego zostaje pozbawiona dostępu do krwi i tlenu, co prowadzi do zawału serca. Komórki mięśnia sercowego zaczynają obumierać w ciągu kilku minut, a im dłużej trwa blokada, tym większe uszkodzenie.

W niewydolności serca zmienia się zdolność serca do pompowania krwi. Serce może stać się osłabione po zawale, w wyniku długotrwałego wysokiego ciśnienia krwi lub z powodu problemów z zastawkami. Osłabiony mięsień sercowy nie jest w stanie skutecznie pompować krwi do całego organizmu, co sprawia, że tkanki i narządy nie otrzymują wystarczającej ilości tlenu i składników odżywczych.2 W odpowiedzi organizm aktywuje mechanizmy kompensacyjne, takie jak przyspieszenie pracy serca czy zatrzymywanie wody i soli, co jednak może prowadzić do obrzęków i dalszego obciążenia serca.

Zaburzenia rytmu serca wynikają z problemów z systemem przewodzenia impulsów elektrycznych, który kontroluje skurcze serca. Normalnie elektryczne impulsy powstają w specjalnym obszarze serca zwanym węzłem zatokowo-przedsionkowym i rozprzestrzeniają się w uporządkowany sposób, powodując skoordynowane skurcze. Gdy dojdzie do zaburzeń przewodzenia lub gdy impulsy powstają w niewłaściwych miejscach, serce może bić zbyt szybko, zbyt wolno lub nieregularnie. Arytmie mogą zmniejszać wydajność serca i zwiększać ryzyko powstawania skrzepów krwi.

Wysokie ciśnienie krwi, czyli nadciśnienie tętnicze, zmusza serce do pracy z większym wysiłkiem, aby przepchnąć krew przez sztywne i zwężone naczynia. Z czasem mięsień sercowy zaczyna się powiększać i grubieć, co osłabia jego zdolność do efektywnego pompowania. Naczynia krwionośne pod wpływem wysokiego ciśnienia stają się również bardziej podatne na uszkodzenia i rozwój miażdżycy.5

Wysokie cholesterol we krwi, szczególnie wysoki poziom cholesterolu LDL (zwanego „złym" cholesterolem), przyspiesza tworzenie się blaszki miażdżycowej w naczyniach. LDL odkłada się w ścianach tętnic, gdzie jest wchłaniany przez komórki odpornościowe. Proces ten wywołuje stan zapalny w ścianie naczynia, co prowadzi do dalszego gromadzenia się tłuszczów, komórek zapalnych i tkanki łącznej, tworząc blaszkę, która zwęża naczynie.

W przypadku chorób zastawek serca mechanizm polega na nieprawidłowym przepływie krwi przez komory serca. Zastawki mogą być zbyt wąskie (zwężone), co utrudnia przepływ, lub nie zamykają się prawidłowo, co powoduje cofanie się krwi. Oba te problemy zmuszają serce do cięższej pracy i mogą prowadzić do jego osłabienia w czasie.