Zapalny guz miofibroblastyczny Podstawowe informacje

Czym jest zapalny guz miofibroblastyczny?

Zapalny guz miofibroblastyczny, w skrócie nazywany IMT, to rzadki nowotwór powstający z komórek mezenchymalnych, czyli tych komórek, które tworzą tkanki łączne w naszym organizmie. Tkanki łączne pełnią funkcję podporową dla praktycznie wszystkich narządów i układów w ciele człowieka. Pod mikroskopem guz ten wykazuje charakterystyczną budowę – składa się z komórek przypominających kształtem wrzeciono, które są otoczone licznymi komórkami zapalnymi, zwłaszcza komórkami plazmatycznymi, limfocytami i eozynofilami. To właśnie ta obfitość komórek zapalnych sprawiła, że nowotwór otrzymał w nazwie określenie "zapalny".1

W przeszłości zapalny guz miofibroblastyczny był nazywany guzem rzekomozapalnym. Obecnie jednak termin "guz rzekomozapalny" oznacza dużo szerszą i bardziej niejednorodną grupę nowotworów tkanek miękkich, które mają podobny wygląd mikroskopowy, ale różnią się między sobą pod wieloma względami. Do tej szerokiej grupy należą między innymi: ziarniniak komórek plazmatycznych, pseudoguz ksantomatozowy, ziarniniak pojedynczych komórek tucznych, mięsak zapalny włóknisty i wiele innych nowotworów rozwijających się z komórek tkanki łącznej.2

Na początku IMT uważano za całkowicie łagodny nowotwór, który w większości przypadków rozwijał się w płucach. Z czasem jednak lekarze zaczęli obserwować przypadki, w których guz rozprzestrzeniał się na okoliczne tkanki, dawał przerzuty do odległych narządów, wracał po leczeniu lub zawierał komórki z nieprawidłowościami chromosomalnymi, które mogą świadczyć o większym potencjale złośliwości. Dlatego też Światowa Organizacja Zdrowia w 2013 roku sklasyfikowała zapalny guz miofibroblastyczny jako nowotwór o pośrednim potencjale złośliwości, czyli taki, który znajduje się gdzieś pomiędzy guzem całkowicie łagodnym a rakiem.2

Epidemiologia – jak często występuje ta choroba?

Zapalny guz miofibroblastyczny jest niezwykle rzadkim schorzeniem. Szacuje się, że występuje u mniej niż jednej osoby na milion mieszkańców. W Stanach Zjednoczonych każdego roku rozpoznaje się jedynie około 150-200 nowych przypadków tej choroby. Ta rzadkość sprawia, że wielu lekarzy w ciągu całej kariery zawodowej może nigdy nie spotkać się z tym nowotworem.3

IMT może pojawić się w każdym wieku, jednak najczęściej diagnozowany jest u dzieci i młodych dorosłych. Dzieci i młodzież stanowią szczególnie dużą grupę chorych, co czyni ten nowotwór jednym z częstszych guzów płuc w populacji pediatrycznej. Według różnych badań, zapalny guz miofibroblastyczny stanowi od 16% do 38% wszystkich nowotworów płuc u dzieci.4

W przypadku guzów płucnych, IMT stanowi zaledwie około 0,04% wszystkich nowotworów tego narządu, co potwierdza jego wyjątkową rzadkość. Choroba dotyka zarówno dziewczynki, jak i chłopców w podobnym stopniu – nie wykazano, aby płeć miała znaczący wpływ na częstość zachorowań. Choć najczęściej nowotwór ten występuje w dzieciństwie i młodości, może się rozwijać także u osób starszych, choć dzieje się to znacznie rzadziej.55

Przyczyny powstania zapalnego guza miofibroblastycznego

Dokładne przyczyny powstawania zapalnego guza miofibroblastycznego pozostają w dużej mierze nieznane. Naukowcy wciąż badają, co sprawia, że normalne komórki miofibroblastyczne zaczynają się niekontrolowanie rozmnażać i tworzyć guz. Istnieją różne teorie na temat pochodzenia tego nowotworu, ale żadna z nich nie została w pełni potwierdzona.6

Jedna z hipotez sugeruje, że IMT może być rodzajem reakcji nowotworowej na jakiś bodziec zapalny. Innymi słowy, przewlekły stan zapalny w tkance mógłby prowadzić do powstania guza. Ta teoria wyjaśniałaby, dlaczego w guzie znajduje się tak wiele komórek zapalnych. Niektórzy badacze spekulują, że w rozwoju choroby mogą odgrywać rolę infekcje wirusowe lub bakteryjne, choć nie znaleziono na to jednoznacznych dowodów.6

Ważnym odkryciem w zrozumieniu przyczyn IMT było wykrycie rearanżacji genetycznej (czyli przestawienia fragmentów materiału genetycznego) w genie ALK u około połowy pacjentów z tym nowotworem. Gen ALK znajduje się na chromosomie 2 i koduje białko kinazy tyrozynowej, które bierze udział w przekazywaniu sygnałów wewnątrz komórki. Gdy dochodzi do rearanżacji tego genu, powstaje nieprawidłowe białko fuzyjne, które może stale wysyłać sygnały do wzrostu i podziałów komórkowych, prowadząc do rozwoju guza. Oprócz ALK, u niektórych pacjentów wykryto także rearanżacje innych genów, takich jak ROS1, NTRK3, RET i PDGFRB, choć dzieje się to rzadziej.47

Czynniki ryzyka

Ze względu na rzadkość zapalnego guza miofibroblastycznego i nieznane do końca przyczyny jego powstawania, nie zidentyfikowano jasnych czynników ryzyka, które zwiększałyby prawdopodobieństwo zachorowania. W przeciwieństwie do wielu innych nowotworów, nie wykazano związku między stylem życia, nawykami żywieniowymi, paleniem tytoniu czy ekspozycją na określone substancje chemiczne a rozwojem IMT.1

Najważniejszym znanym czynnikiem demograficznym jest młody wiek – choroba występuje przede wszystkim u dzieci, młodzieży i młodych dorosłych. Nie oznacza to jednak, że osoby starsze nie mogą zachorować; przypadki IMT u starszych pacjentów są po prostu znacznie rzadsze. Nie stwierdzono również, aby płeć męska czy żeńska zwiększała ryzyko zachorowania – choroba dotyka obie płcie w podobnym stopniu.55

Niektóre badania sugerują, że przewlekłe stany zapalne lub powtarzające się infekcje mogłyby teoretycznie zwiększać ryzyko rozwoju IMT, jednak nie ma na to twardych dowodów naukowych. Warto także zaznaczyć, że nie jest to choroba dziedziczna – nie przekazuje się z rodziców na dzieci, a większość przypadków występuje sporadycznie, bez żadnego obciążenia rodzinnego.1

Objawy kliniczne

Objawy zapalnego guza miofibroblastycznego są bardzo zróżnicowane i zależą przede wszystkim od tego, w jakim miejscu organizmu guz się rozwija oraz jak duży jest. Wielu pacjentów przez długi czas może nie odczuwać żadnych dolegliwości, zwłaszcza gdy guz jest niewielki i nie naciska na otaczające struktury. Kiedy jednak nowotwór rośnie lub znajduje się w strategicznym miejscu, mogą pojawić się różnorodne objawy.3

Gdy IMT rozwija się w płucach, co jest najczęstszą lokalizacją, pacjenci mogą skarżyć się na przewlekły kaszel, duszność, ból w klatce piersiowej lub krwioplucie (wykrztuszanie krwi). Guz może blokować drogi oddechowe, co prowadzi do trudności w oddychaniu. Czasami objawy przypominają przewlekłe zapalenie płuc lub astmę oskrzelową, co może opóźniać prawidłowe rozpoznanie.4

Jeśli nowotwór znajduje się w jamie brzusznej, co również zdarza się stosunkowo często, może powodować bóle brzucha, nudności, wymioty, utratę apetytu lub uczucie pełności w brzuchu. Duże guzy brzuszne mogą być wyczuwalne przez lekarza podczas badania palpacyjnego jako guzowate masy. Gdy IMT rozwija się w wątrobie, może prowadzić do zaburzeń funkcji tego narządu.8

Część pacjentów doświadcza objawów ogólnych, które nie są specyficzne dla konkretnej lokalizacji guza. Należą do nich gorączka, złe samopoczucie, utrata wagi, nocne poty i przewlekłe zmęczenie. Te objawy wynikają z reakcji zapalnej organizmu na obecność guza i uwalniane przez niego substancje biologicznie czynne, takie jak interleukiny. W badaniach krwi można wówczas zaobserwować podwyższoną liczbę płytek krwi, niedokrwistość lub zwiększone stężenie białek ostrej fazy.58

IMT może rozwinąć się także w bardzo nietypowych miejscach, takich jak pęcherz moczowy, macica, krtań, żołądek czy nawet kości. W takich przypadkach objawy będą odpowiadać zajętemu narządowi – na przykład problemy z oddawaniem moczu przy guzie pęcherza czy zaburzenia połykania przy guzie krtani.3

Zapobieganie

Ze względu na niejasną etiologię zapalnego guza miofibroblastycznego, obecnie nie ma znanych metod zapobiegania tej chorobie. Nie istnieją szczepionki, zalecenia dietetyczne, suplementy czy zmiany stylu życia, które mogłyby zmniejszyć ryzyko rozwoju IMT. Choroba pojawia się sporadycznie i nie można jej przewidzieć ani zapobiec jej wystąpieniu.1

Kluczowe znaczenie ma natomiast wczesne rozpoznanie choroby. Ponieważ IMT jest nowotworem rzadkim, a jego objawy mogą przypominać wiele innych, częstszych schorzeń, istotne jest, aby lekarze brali pod uwagę tę możliwość diagnostyczną, szczególnie u dzieci i młodych dorosłych z nietypowymi lub uporczywymi objawami. Im wcześniej zostanie postawiona diagnoza, tym większa szansa na skuteczne leczenie.6

Regularne kontrole medyczne i badania obrazowe u osób, u których już rozpoznano i leczono IMT, są istotne dla wykrycia ewentualnych nawrotów choroby. Badania takie jak tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny pozwalają na wczesne wykrycie ponownego wzrostu guza, co umożliwia szybką interwencję terapeutyczną.4

Patofizjologia – jak choroba działa w organizmie

Patofizjologia zapalnego guza miofibroblastycznego jest złożona i wciąż nie do końca poznana. W centrum problemu leży niekontrolowany rozrost komórek zwanych miofibroblastami, czyli komórek, które normalnie uczestniczą w utrzymywaniu struktury narządów i gojeniu się ran. W IMT komórki te zaczynają się nadmiernie dzielić i tworzyć masę guzowatą, która jest naciekana przez liczne komórki zapalne.1

Kluczową rolę w patogenezie około połowy przypadków IMT odgrywa nieprawidłowość genetyczna dotycząca genu ALK. Gen ten koduje kinazę tyrozynową anaplastycznego chłoniaka, białko, które w prawidłowych warunkach uczestniczy w przekazywaniu sygnałów regulujących wzrost i różnicowanie komórek. W wyniku rearanżacji chromosomalnych powstaje białko fuzyjne, które jest stale aktywne i nieustannie stymuluje komórki do wzrostu i podziałów. To prowadzi do rozwoju guza. Rearanżacje ALK mogą obejmować różne geny partnerskie, co skutkuje powstawaniem różnych białek fuzyjnych.49

U części pacjentów, u których nie stwierdza się rearanżacji ALK, mogą występować fuzje innych genów, takich jak ROS1, NTRK3, RET czy PDGFRB. Te alternatywne ścieżki molekularne również prowadzą do aktywacji szlaków sygnałowych sprzyjających wzrostowi guza. Odkrycie tych mechanizmów molekularnych otworzyło drogę do rozwoju terapii celowanych, które specyficznie blokują działanie tych nieprawidłowych białek.79

Obecność licznych komórek zapalnych w guzie, takich jak limfocyty, komórki plazmatyczne i eozynofile, sugeruje, że układ immunologiczny reaguje na obecność guza. Te komórki zapalne produkują różne cytokiny, czyli białka sygnalizacyjne układu odpornościowego, takie jak interleukina-6 (IL-6) i interleukina-1β (IL-1β). Podwyższone poziomy tych cytokin mogą wywoływać objawy ogólnoustrojowe, takie jak gorączka, utrata wagi i zmęczenie. Cytokiny te mogą też stymulować produkcję krwinek w szpiku kostnym, co tłumaczy często obserwowaną w badaniach krwi niedokrwistość, wzrost liczby płytek (trombocytozę) czy podwyższone stężenie białka C-reaktywnego.55

Zapalny guz miofibroblastyczny ma potencjał do miejscowej inwazji, czyli naciekania otaczających tkanek. Może rosnąć w sposób ekspansywny, uciskając lub niszcząc sąsiednie struktury anatomiczne. W rzadkich przypadkach, zwłaszcza gdy występują pewne cechy histologiczne świadczące o większej agresywności, IMT może dawać przerzuty do odległych narządów. Najczęstszymi miejscami przerzutów są płuca, wątroba i węzły chłonne.24