Chłoniak związany z wirusem Epsteina-Barr

Czym jest wirus Epsteina-Barr

Wirus Epsteina-Barr (EBV) to bardzo powszechny wirus z rodziny herpeswirusów, określany również jako herpeswirus typu 4. Jest to jeden z najczęstszych wirusów występujących u ludzi – szacuje się, że w Stanach Zjednoczonych około 50% dzieci do 5. roku życia i aż 95% dorosłych miało kontakt z tym wirusem w ciągu swojego życia1.

Wirus przenosi się głównie przez ślinę, dlatego zakażenie często nazywane jest „chorobą pocałunków". Można zarazić się przez używanie tych samych naczyń do picia lub całowanie osoby zakażonej1. Większość przypadków zakażenia EBV nie wywołuje żadnych objawów, szczególnie u dzieci. Jednak u nastolatków i młodych dorosłych zakażenie może prowadzić do mononukleozy zakaźnej, choroby objawiającej się gorączką, bólem gardła, zmęczeniem i powiększonymi węzłami chłonnymi.

Po pierwotnym zakażeniu wirus pozostaje w organizmie przez całe życie w stanie uśpionym, czyli nieaktywnym. Wirus utrzymuje się w niewielkiej liczbie limfocytów B – białych krwinek odpowiedzialnych za produkcję przeciwciał1. W większości przypadków zakażenie pozostaje nieszkodliwe, jednak u niektórych osób może dojść do ponownej aktywacji wirusa.

Jak EBV wywołuje chłoniaki

Wirus Epsteina-Barr został pierwotnie odkryty właśnie dzięki jego związkowi z chłoniakiem Burkitta, jednym z typów chłoniaka. Obecnie wiemy, że EBV jest powiązany z szeroką gamą zmian limfoproliferacyjnych i złośliwych chłoniaków pochodzących z komórek linii B, T i NK (komórek naturalnych zabójców)1.

Chłoniaki związane z EBV mogą występować jako rzadkie komplikacje utrzymującego się zakażenia wirusem. Choć zakażenie EBV jest powszechne, prawdopodobieństwo rozwoju chłoniaka związanego z tym wirusem jest niskie i zależy od wielu czynników, w tym pochodzenia etnicznego, geografii, genetyki, stanu odporności oraz współistniejących zakażeń1.

Mechanizm powstawania chłoniaków jest złożony. Wirus może powodować różne typy zakażenia komórek: zakażenie lityczne, w którym powstają nowe cząsteczki wirusa, lub zakażenie utajone (latentne), w którym wirus pozostaje w komórce bez aktywnego namnażania. W zakażeniu utajonym wirus wykazuje różne wzorce ekspresji genów wirusowych, co może prowadzić do różnych typów zmian nowotworowych1.

Rodzaje chłoniaków związanych z EBV

Wirus Epsteina-Barr może być związany z wieloma różnymi typami chłoniaków. Niektóre z najważniejszych to:

Chłoniaki z komórek B: Do tej grupy należą między innymi chłoniak Burkitta dodatni pod względem EBV, chłoniak Hodgkina dodatni pod względem EBV oraz rozlany chłoniak z dużych komórek B dodatni pod względem EBV. Te schorzenia mogą występować zarówno u osób z prawidłową odpornością, jak i u osób z osłabioną odpornością1.

Chłoniaki z komórek T i NK: W tej kategorii znajdują się pozawęzłowy chłoniak z komórek T/NK typu nosowego, układowy chłoniak z komórek T dodatni pod względem EBV u dzieci oraz agresywna białaczka z komórek NK związana z EBV1.

Zaburzenia limfoproliferacyjne związane z niedoborem odporności: Szczególnie narażone są osoby z osłabionym układem odpornościowym, w tym osoby zakażone HIV oraz osoby po przeszczepie narządów. U tych pacjentów mogą rozwinąć się zaburzenia limfoproliferacyjne po przeszczepieniu1.

Czynniki ryzyka rozwoju chłoniaka związanego z EBV

Ryzyko rozwoju chłoniaka związanego z wirusem Epsteina-Barr zależy od wielu czynników. Choć ponad 90% dorosłych na całym świecie jest nosicielami utajonego zakażenia EBV w niewielkiej części swoich limfocytów B, szansa na rozwój chłoniaka związanego z EBV u jakiejkolwiek osoby jest niska1.

Czynniki geograficzne i środowiskowe odgrywają istotną rolę. Na przykład w obszarach endemicznej malarii pierwotne zakażenie EBV jest związane z kilkuletnim okresem zwiększonej skłonności do rozwoju chłoniaka Burkitta dodatniego pod względem EBV. Dokładne współdziałanie zakażenia wirusowego i malarycznego prowadzące do chłoniaka pozostaje słabo poznane1.

W Europie pierwotne zakażenie EBV objawiające się jako mononukleoza zakaźna wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju chłoniaka Hodgkina dodatniego pod względem EBV w ciągu od 6 miesięcy do 10 lat po zakażeniu1.

Stan układu odpornościowego jest kluczowym czynnikiem. Osoby z osłabionym układem odpornościowym są szczególnie narażone na rozwój chłoniaków związanych z EBV. Dotyczy to osób po przeszczepie narządów przyjmujących leki immunosupresyjne, osób zakażonych HIV oraz osób z wrodzonymi zaburzeniami odporności. Na przykład mężczyźni z X-związaną chorobą limfoproliferacyjną często rozwijają śmiertelną mononukleozę zakaźną podczas pierwotnego zakażenia EBV1.

Podejścia do leczenia

Leczenie chłoniaków związanych z wirusem Epsteina-Barr zależy od konkretnego typu chłoniaka, stopnia zaawansowania choroby oraz stanu ogólnego pacjenta. W ostatnich latach poczyniono znaczące postępy w leczeniu tych schorzeń1.

Chemioterapia pozostaje podstawą leczenia wielu chłoniaków związanych z EBV. Schemat leczenia jest dostosowywany do konkretnego typu chłoniaka – na przykład chłoniak Burkitta i chłoniak Hodgkina, choć oba są chłoniakami z linii B, wymagają różnych protokołów chemioterapii1.

Rytuksymab, przeciwciało monoklonalne skierowane przeciwko białku CD20 na powierzchni komórek B, jest stosowany w leczeniu niektórych chłoniaków z komórek B związanych z EBV. Lek ten może być szczególnie skuteczny w przypadku chłoniaków niskiego stopnia złośliwości dodatnich pod względem EBV1.

W przypadku pacjentów z osłabionym układem odpornościowym jednym z podejść terapeutycznych może być przywrócenie funkcji układu odpornościowego. U pacjentów zakażonych HIV skuteczne leczenie przeciwretrowirusowe może pomóc w kontrolowaniu chłoniaków związanych z EBV1.

Adoptywna terapia komórkami T to innowacyjne podejście, w którym wykorzystuje się komórki T pacjenta specyficznie ukierunkowane na EBV. Komórki te są izolowane, namnażane w laboratorium, a następnie podawane pacjentowi. Ta metoda może być szczególnie obiecująca w leczeniu zaburzeń limfoproliferacyjnych po przeszczepieniu1.

W przypadku niektórych chłoniaków, szczególnie u pacjentów z przewlekłą aktywną infekcją EBV, jedynym skutecznym leczeniem może być przeszczep komórek macierzystych szpiku kostnego. Ta procedura niesie ze sobą znaczne ryzyko, ale może oferować szansę na wyleczenie w przypadkach opornych na inne terapie1.

Wybór odpowiedniej strategii leczenia wymaga dokładnej oceny przez zespół specjalistów, w tym hematologów i onkologów. Leczenie jest zawsze dostosowywane indywidualnie do każdego pacjenta, biorąc pod uwagę typ chłoniaka, stopień zaawansowania choroby, stan ogólny pacjenta oraz obecność współistniejących schorzeń.