Choroby rzadkie
Badane cząsteczki
Lokalizacje
Badania z rekrutacją w toku są na początku listy
6 badań klinicznych w tym schorzeniu
Badanie bezpieczeństwa i skuteczności podawania preparatu AAVB-039 pod siatkówkę u pacjentów z chorobą Stargardta
BelgiaBadanie bezpieczeństwa stosowania substancji tinlarebant u pacjentów z chorobą Stargardta
BelgiaBadanie nad bezpieczeństwem i skutecznością SB-007 u pacjentów z chorobą Stargardta spowodowaną mutacjami genu ABCA4
BelgiaBadanie fazy III ocenia bezpieczeństwo i skuteczność gildeuretinol acetate u pacjentów z chorobą Stargardta
BelgiaW skrócie
Choroba Stargardta to rzadkie genetyczne schorzenie oczu, które najczęściej ujawnia się w dzieciństwie lub młodości, powodując stopniową utratę centralnego pola widzenia. Choć nie istnieje jeszcze skuteczne leczenie przywracające wzrok, wczesna diagnoza i odpowiednie wsparcie mogą pomóc osobom z tym schorzeniem w codziennym funkcjonowaniu i zachowaniu jakości życia.
Choroba Stargardta to schorzenie genetyczne, które uszkadza plamkę żółtą (małą, centralną część siatkówki) w oku. Plamka żółta jest kluczowym elementem siatkówki, który odpowiada za ostre widzenie centralne – niezbędne do takich czynności jak czytanie, pisanie, rozpoznawanie twarzy czy prowadzenie samochodu. Kiedy ta część oka ulega uszkodzeniu, osoba traci zdolność widzenia tego, co znajduje się bezpośrednio przed nią, choć widzenie obwodowe zazwyczaj pozostaje nienaruszone.
Jest to najczęstsza forma dziedzicznej młodzieńczej zwyrodnienia plamki żółtej – czyli degeneracji tego obszaru siatkówki. Z tego powodu lekarze czasami określają ją mianem młodzieńczej degeneracji plamkowej lub młodzieńczej dystrofii plamkowej. Choroba jest też znana pod nazwą fundus flavimaculatus, szczególnie gdy zmiany obejmują również boczne części siatkówki.
Choroba Stargardta ma charakter postępujący, co oznacza, że objawy z czasem się nasilają. Większość osób dotkniętych tym schorzeniem zaczyna doświadczać problemów ze wzrokiem w dzieciństwie lub w okresie dojrzewania, choć u niektórych pacjentów pierwsze objawy mogą pojawić się dopiero w życiu dorosłym. Szybkość utraty wzroku jest różna u każdego pacjenta – niektórzy tracą zdolność widzenia centralnego stopniowo przez wiele lat, inni znacznie szybciej.
W przeważającej większości przypadków choroba Stargardta jest dziedziczona w sposób autosomalny recesywny. Oznacza to, że dziecko musi odziedziczyć wadliwy gen od obojga rodziców, aby rozwinęło się u niego schorzenie. Rodzice z jednym zmienionym genem i jednym prawidłowym są zwykle zdrowi – nazywamy ich nosicielami. Kiedy dwoje nosicieli ma dziecko, każde z ich dzieci ma 25% szansy na odziedziczenie dwóch kopii wadliwego genu i tym samym na zachorowanie na chorobę Stargardta.
Choroba Stargardta jest rzadkim schorzeniem. Szacuje się, że dotyka ona około jednej osoby na 8000 do 10 000 ludzi na całym świecie. Choroba ta występuje z podobną częstością u kobiet i mężczyzn, nie ma preferencji płciowych. Ponieważ jest to schorzenie genetyczne, może wystąpić w każdej grupie etnicznej i na każdym kontynencie.
Mimo że choroba Stargardta jest stosunkowo rzadka, stanowi najczęstszą przyczynę dziedzicznego zwyrodnienia plamki żółtej u młodych ludzi. Większość przypadków zwyrodnienia plamki żółtej dotyczy osób starszych i wiąże się z wiekiem – jest to tak zwane zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD), które zwykle pojawia się po 60. roku życia. Tymczasem choroba Stargardta jest formą, która dotyka dzieci i młodych dorosłych, najczęściej ujawniając się przed 20. rokiem życia.
Choroba Stargardta jest najczęściej spowodowana zmianami (mutacjami) w genie o nazwie ABCA4. Ten gen zawiera instrukcje do produkcji białka, które odgrywa kluczową rolę w tym, jak organizm wykorzystuje witaminę A. Witamina A jest niezbędna do tworzenia cząsteczek światłoczułych w siatkówce – dzięki nim możemy widzieć. W procesie widzenia powstają jednak produkty uboczne, czyli odpady metaboliczne, które w zdrowym oku są regularnie usuwane przez białko kodowane przez gen ABCA4.
U osób z chorobą Stargardta mutacje w genie ABCA4 prowadzą do wadliwego lub całkowicie nieobecnego białka. W efekcie proces oczyszczania siatkówki z odpadów metabolicznych nie działa prawidłowo. W wyniku tego w siatkówce gromadzi się żółty, tłuszczowy pigment zwany lipofuscyną. Nadmierna ilość lipofuscyny uszkadza specjalne komórki zwane fotoreceptorami – to one odpowiadają za przekształcanie światła w sygnały nerwowe, które mózg interpretuje jako obraz.
Z czasem nagromadzenie lipofuscyny i postępujące uszkodzenie fotoreceptorów prowadzą do zniszczenia plamki żółtej. To właśnie dlatego osoby z chorobą Stargardta tracą ostrość widzenia centralnego. Siatkówka staje się pokryta charakterystycznymi białymi lub żółtymi plamkami, które są widoczne podczas badania oka. Te plamki to właśnie zdeponowana lipofuscyna, która zajęła miejsce zdrowych komórek.
Najczęstszym objawem choroby Stargardta jest stopniowa utrata ostrego widzenia centralnego w obojgu oczach. Pacjenci często opisują, że mają trudności z widzeniem szczegółów – na przykład liter podczas czytania, twarzy osób znajdujących się naprzeciwko nich lub drobnych przedmiotów. Ta utrata widzenia centralnego postępuje z różną szybkością u różnych osób – niektórzy tracą wzrok szybko, w ciągu kilku lat, inni doświadczają powolniejszego pogorszenia rozciągniętego na dekady.
Oprócz utraty widzenia centralnego osoby z chorobą Stargardta mogą doświadczać innych objawów wzrokowych. Częstym problemem jest pojawienie się szarych, czarnych lub zamglonych plam w centrum pola widzenia. Te plamy, zwane mroczkami centralnymi, mogą być stałe lub pojawiać się i znikać. Pacjenci mogą też skarżyć się na trudności z dostosowywaniem wzroku do zmieniających się warunków oświetlenia – na przykład potrzebują więcej czasu, aby ich oczy przyzwyczaiły się do ciemności po wejściu do słabo oświetlonego pomieszczenia lub odwrotnie.
Wrażliwość na światło, zwana fotofobią, to kolejny częsty objaw. Osoby z chorobą Stargardta często czują dyskomfort w jasnym świetle słonecznym lub w mocno oświetlonych pomieszczeniach. Mogą również rozwijać problemy z rozpoznawaniem kolorów – tak zwana ślepota barw. To zjawisko wynika z uszkodzenia określonych fotoreceptorów w plamce żółtej, które są odpowiedzialne za widzenie kolorów.
Ważne jest, że w większości przypadków choroba Stargardta dotyka przede wszystkim widzenia centralnego, a widzenie obwodowe pozostaje względnie nietknięte. Oznacza to, że pacjenci zwykle nie tracą całkowicie zdolności widzenia i mogą poruszać się samodzielnie, choć potrzebują wsparcia przy czynnościach wymagających ostrego widzenia. Jednak u niektórych osób z czasem może dojść również do pewnego pogorszenia widzenia obwodowego.
Głównym czynnikiem ryzyka zachorowania na chorobę Stargardta jest odziedziczenie dwóch wadliwych kopii genu ABCA4 – po jednej od każdego z rodziców. Oznacza to, że dzieci, których oboje rodzice są nosicielami zmutowanego genu, mają 25% ryzyko rozwoju choroby. Z tego powodu historia rodzinna odgrywa kluczową rolę – jeśli w rodzinie wystąpiły przypadki choroby Stargardta lub innych dziedzicznych schorzeń siatkówki, ryzyko jest wyższe.
Choroba Stargardta nie wybiera płci – dotyka zarówno kobiety, jak i mężczyzn w równym stopniu. Nie ma również preferencji etnicznych czy geograficznych. Schorzenie to może wystąpić w każdej populacji na świecie, choć w niektórych izolowanych lub małych społecznościach, gdzie zawieranie małżeństw między bliskimi krewnymi jest częstsze, ryzyko może być nieznacznie wyższe ze względu na większe prawdopodobieństwo odziedziczenia dwóch kopii tego samego wadliwego genu.
Wiek pojawienia się pierwszych objawów jest różny. Większość osób z chorobą Stargardta zaczyna doświadczać problemów ze wzrokiem przed ukończeniem 20. roku życia, a szczyt zachorowań przypada na okres dzieciństwa i wczesnej adolescencji. Jednak u niektórych pacjentów objawy mogą pojawić się dopiero w życiu dorosłym, nawet po 40. czy 50. roku życia. Te późniejsze przypadki są często łagodniejsze i mogą mieć nieco inny przebieg.
Ponieważ choroba Stargardta jest schorzeniem genetycznym, które dziedziczy się w momencie poczęcia, nie ma obecnie sposobu, aby całkowicie jej zapobiec. Osoby, które odziedziczą dwie wadliwe kopie genu ABCA4, rozwiną chorobę niezależnie od stylu życia czy czynników środowiskowych. Mimo to istnieją pewne działania, które mogą pomóc w spowolnieniu postępu schorzenia lub zmniejszeniu ryzyka wystąpienia objawów u przyszłych pokoleń.
Jednym z kluczowych zaleceń dla osób zdiagnozowanych z chorobą Stargardta jest ochrona oczu przed nadmiernym światłem, szczególnie przed promieniowaniem ultrafioletowym (UV) i niebieskim światłem. Noszenie wysokiej jakości okularów przeciwsłonecznych z filtrem UV podczas przebywania na zewnątrz może pomóc zmniejszyć uszkodzenia siatkówki. Niektórzy specjaliści zalecają również unikanie suplementów witaminy A w wysokich dawkach, ponieważ nadmiar tej witaminy może przyczynić się do zwiększonego gromadzenia się lipofuscyny w siatkówce.
Dla rodzin, w których wystąpiła choroba Stargardta, dostępne jest poradnictwo genetyczne. Konsultacja z genetykiem może pomóc parom zrozumieć ryzyko przekazania choroby dzieciom i omówić dostępne opcje, takie jak testy genetyczne przed poczęciem lub diagnostyka prenatalna. Badania genetyczne mogą zidentyfikować nosicieli mutacji w genie ABCA4, co jest szczególnie ważne dla rodzeństwa osób chorych lub dla osób planujących założenie rodziny.
Regularne badania okulistyczne są niezwykle ważne, szczególnie dla dzieci i młodych dorosłych z historią rodzinną choroby Stargardta. Wczesne wykrycie zmian w siatkówce może umożliwić szybsze wdrożenie strategii wsparcia wzrokowego i rehabilitacji. Choć nie istnieje obecnie leczenie przywracające wzrok, odpowiednie wsparcie i narzędzia mogą znacząco poprawić jakość życia osób dotkniętych chorobą.
Aby zrozumieć, jak choroba Stargardta rozwija się w oku, należy przyjrzeć się procesowi widzenia i temu, co dzieje się, gdy zostaje on zakłócony. Siatkówka, czyli cienka warstwa tkanki na tylnej ścianie oka, zawiera miliony fotoreceptorów – komórek, które przekształcają światło w sygnały elektryczne wysyłane do mózgu. Plamka żółta, centralna część siatkówki, ma szczególnie wysoką koncentrację jednego typu fotoreceptorów zwanych czopkami, które są odpowiedzialne za ostre widzenie i widzenie kolorów.
Proces widzenia wymaga witaminy A, która w oku jest przekształcana w cząsteczki światłoczułe. Kiedy światło pada na te cząsteczki, uruchamia się reakcja chemiczna, która generuje sygnał wzrokowy. W normalnych warunkach produkty uboczne tej reakcji – w tym pewne formy witaminy A – są szybko usuwane przez białko transportowe ABCA4. To białko działa jak pompa molekularna, usuwając odpady z fotoreceptorów i zapobiegając ich gromadzeniu się.
U osób z chorobą Stargardta wadliwe białko ABCA4 nie jest w stanie skutecznie usuwać tych produktów ubocznych. W rezultacie gromadzą się one w fotoreceptorach i łączą ze sobą, tworząc toksyczny pigment zwany lipofuscyną. Lipofuscyna, która ma żółtawy kolor, jest tłuszczowym związkiem, który z czasem wypełnia komórki siatkówki. Pod mikroskopem siatkówka osoby z chorobą Stargardta pokazuje charakterystyczne żółte lub białe plamy – to właśnie zdeponowana lipofuscyna.
Nagromadzenie lipofuscyny w fotoreceptorach i w warstwie nabłonka barwnikowego siatkówki (RPE) – warstwy komórek, które wspierają fotoreceptory – prowadzi do ich stopniowej degeneracji i śmierci. Kiedy fotoreceptory w plamce żółtej obumierają, osoba traci zdolność ostrego widzenia centralnego. Proces ten jest postępujący i nieodwracalny. Z czasem obszar uszkodzenia może się powiększać, obejmując coraz więcej siatkówki, choć widzenie obwodowe zwykle pozostaje względnie zachowane.
Diagnoza choroby Stargardta rozpoczyna się od szczegółowego badania oka przeprowadzanego przez okulistę lub specjalistę chorób siatkówki. Lekarz zbiera wywiad medyczny, pytając o objawy wzrokowe, ich czas trwania oraz historię rodzinną chorób oczu. Następnie przeprowadzane jest standardowe badanie wzroku, które zwykle wykazuje obniżoną ostrość widzenia centralnego, podczas gdy widzenie obwodowe może pozostać względnie dobre.
Kluczowym elementem diagnozy jest badanie dna oka z rozszerzeniem źrenic. Po podaniu kropli rozszerzających źrenice lekarz może dokładnie obejrzeć siatkówkę za pomocą specjalnego instrumentu zwanego oftalmoskopem. W przypadku choroby Stargardta charakterystyczne są żółte lub białe plamki rozrzucone wokół plamki żółtej lub na jej powierzchni. Te plamki to złogi lipofuscyny, które stanowią znak rozpoznawczy choroby.
Aby potwierdzić diagnozę i ocenić stopień uszkodzenia siatkówki, lekarze często stosują zaawansowane techniki obrazowania. Autofluorescencja dna oka (FAF) to badanie, które wykorzystuje specjalne światło, aby uwidocznić lipofuscynę w siatkówce – lipofuscyna świeci pod wpływem określonej długości fali światła. To badanie jest szczególnie przydatne w chorobie Stargardta, ponieważ wyraźnie pokazuje obszary gromadzenia się pigmentu. Inne techniki, takie jak optyczna koherentna tomografia (OCT), pozwalają na uzyskanie przekrojów siatkówki i ocenę jej struktury na poziomie mikroskopowym.
Badania genetyczne stanowią istotny element diagnostyki choroby Stargardta. Test genetyczny, który zazwyczaj wymaga pobrania próbki krwi lub wymazu z policzka, może potwierdzić obecność mutacji w genie ABCA4. Identyfikacja konkretnej mutacji genetycznej nie tylko potwierdza diagnozę, ale także może dostarczyć informacji o spodziewanym przebiegu choroby i pomóc w poradnictwie genetycznym dla pacjenta i jego rodziny.
Obecnie nie istnieje leczenie, które mogłoby wyleczyć chorobę Stargardta lub przywrócić utracony wzrok. Uszkodzenie fotoreceptorów w siatkówce jest trwałe, a naukowcy wciąż pracują nad znalezieniem skutecznych terapii. Mimo to istnieją sposoby zarządzania objawami i pomagania pacjentom w maksymalnym wykorzystaniu pozostałego widzenia.
Rehabilitacja wzrokowa jest kluczowym elementem wsparcia dla osób z chorobą Stargardta. Specjaliści od rehabilitacji wzrokowej, zwani terapeutami wzrokowymi lub rehabilitantami wzrokowymi, uczą pacjentów technik radzenia sobie z ograniczonym widzeniem. Mogą oni pomóc w nauce korzystania z urządzeń powiększających, takich jak lupy, elektroniczne powiększalniki tekstu czy oprogramowanie komputerowe zwiększające rozmiar czcionki. Uczą również strategii adaptacyjnych, na przykład jak korzystać z widzenia obwodowego do wykonywania codziennych czynności.
Narzędzia wspomagające wzrok są bardzo różnorodne i dostosowane do indywidualnych potrzeb pacjenta. Obejmują one okulary z filtrami barwnymi, które zmniejszają oślepienie i poprawiają kontrast, urządzenia elektroniczne do czytania, specjalne oprogramowanie komputerowe z funkcją mowy czy aplikacje mobilne, które mogą rozpoznawać tekst i odczytywać go na głos. Wiele osób z chorobą Stargardta korzysta również z pomocy technologicznych, takich jak asystenci głosowi czy nawigacje z dużym wyświetlaczem.
Trwają intensywne badania nad nowymi metodami leczenia choroby Stargardta. Obiecujące kierunki obejmują terapię genową, która ma na celu wprowadzenie prawidłowej kopii genu ABCA4 do komórek siatkówki, oraz badania nad terapią komórkami macierzystymi, która mogłaby zastąpić uszkodzone fotoreceptory nowymi, zdrowymi komórkami. Ponadto naukowcy pracują nad lekami, które mogłyby spowolnić gromadzenie się lipofuscyny w siatkówce. Jeden z takich leków, zwany gildeuretinol (ALK-001), wykazał obiecujące wyniki w wczesnych badaniach klinicznych i otrzymał specjalne oznaczenie od amerykańskiej agencji Food and Drug Administration (FDA), co ma przyspieszyć proces jego zatwierdzenia.
Ten poradnik ma pomóc Ci zrozumieć schorzenie. Nie zastąpi rozmowy z lekarzem, który najlepiej zna Twoją sytuację.
Opowiedz nam o swoim schorzeniu – przeszukamy wszystkie badania w Europie i skontaktujemy Cię z właściwym ośrodkiem.
