Lizosomalna choroba spichrzeniowa

Czym są lizosomalne choroby spichrzeniowe

Lizosomalne choroby spichrzeniowe to grupa rzadkich schorzeń dziedzicznych, które powstają w wyniku zaburzeń w funkcjonowaniu lizosomów – małych struktur wewnątrz komórek, które działają jak centra recyklingu. Lizosomy są odpowiedzialne za rozkładanie i przetwarzanie różnych substancji w komórkach.1

U osób z tymi chorobami organizm nie wytwarza wystarczającej ilości określonych enzymów lub substancji, które pomagają enzymom działać. Enzymy to białka, które przyspieszają reakcje chemiczne w organizmie. Bez prawidłowo funkcjonujących enzymów organizm nie może rozkładać tłuszczów, cukrów i innych substancji.1

Gdy te substancje gromadzą się w komórkach, stają się toksyczne. Nagromadzenie powoduje uszkodzenie innych komórek i narządów. Uszkodzenia mogą dotykać wiele części ciała, w tym mózg, układ nerwowy, serce, układ kostny i skórę.1

Jak działają enzymy i lizosomy

Enzymy wspomagają lizosomy w procesie metabolizmu komórkowego. Powodują reakcje chemiczne, które pomagają lizosom rozkładać węglowodany (błonnik, skrobię i cukry), lipidy (tłuszcze), białka oraz stare komórki.1

Lizosomy można porównać do centrum recyklingu w komórce, ponieważ przetwarzają niepotrzebny materiał na substancje, które komórka może ponownie wykorzystać. Rozkładają ten niepotrzebny materiał za pomocą enzymów – wysoce wyspecjalizowanych białek niezbędnych do przeżycia.2

Gdy substancje te gromadzą się w komórkach w nadmiernych ilościach, stają się toksyczne. Nagromadzenie prowadzi do uszkodzenia komórek i narządów, w których się odkładają, przyczyniając się do poważnych problemów zdrowotnych i skrócenia życia.3

Typy chorób

Naukowcy zidentyfikowali ponad 70 różnych lizosymalnych chorób spichrzeniowych, a liczba ta stale rośnie.1 Każda choroba wpływa na inny enzym i prowadzi do gromadzenia się innych substancji.

Choroby te są zwykle grupowane biochemicznie według rodzaju gromadzącej się substancji. Główne podgrupy obejmują mukopolisacharydozy, sfingolipidozy i mukolipidozy.4

Do najczęstszych lizosymalnych chorób spichrzeniowych należą:5

• Choroba Gauchera – często powoduje powiększenie śledziony i wątroby, problemy z krwią i kośćmi
• Choroba Fabry'ego – powoduje ciężkie bóle, problemy z nerkami, sercem i płucami
• Choroba Krabego – wpływa na układ nerwowy
• Mukopolisacharydozy (typy I-VII) – powodują postępujące uszkodzenie wielu narządów i układów, w tym serca, kości, stawów, oczu, układu oddechowego i ośrodkowego układu nerwowego
• Choroba Pompego – wpływa na mięśnie
• Choroba Taya-Sachsa – prowadzi do ciężkich zaburzeń neurologicznych

Częstość występowania

Większość lizosymalnych chorób spichrzeniowych dziedziczy się w sposób autosomalny recesywny. Oznacza to, że oboje rodzice muszą być nosicielami nieprawidłowego genu, aby dziecko zachorowało. Niektóre choroby, takie jak choroba Fabry'ego i zespół Huntera (mukopolisacharydoza typu II), są dziedziczone w sposób sprzężony z chromosomem X.2

Chociaż każda z tych chorób występuje rzadko, łącznie dotykają one około 1 na 5000-10000 żywych urodzeń.2 Badacze wskazują, że choć są rzadkie indywidualnie, ich częstość jest znacząca, gdy rozpatruje się je zbiorowo.3

Objawy i przebieg choroby

Lizosomalne choroby spichrzeniowe zwykle pojawiają się podczas ciąży lub wkrótce po urodzeniu. Rzadziej mogą rozwinąć się u dorosłych. Ludzie zazwyczaj mają cięższe przypadki, gdy choroba zaczyna się wcześnie, i łagodniejsze, gdy objawia się później.1

Ponieważ wiele różnych układów może być dotkniętych chorobą, objawy są bardzo zróżnicowane. Najczęstsze objawy obejmują:4

• Grube rysy twarzy
• Opóźnienia rozwojowe i regresja
• Przykurcze stawowe
• Powiększenie narządów (wątroby, śledziony)
• Postępująca niewydolność oddechowa
• Choroby zastawek serca
• Zmiany w kościach
• Niestabilność kręgów szyjnych

Większość tych chorób ma postępujący przebieg neurodegeneracyjny, chociaż często występują również objawy w innych układach narządowych. Choroby te powodują dysfunkcję narządów, w których gromadzą się substancje, i przyczyniają się do wysokiej zachorowalności i umieralności.3

Ponieważ tkanki najbogatsze w dany substrat są najsilniej dotknięte, mózg, który jest bogaty w gangliozydy, jest szczególnie narażony w gangliozydozach. Mukopolisacharydozy wpływają na wiele tkanek, ponieważ mukopolisacharydy są obecne w całym organizmie.4

Diagnoza

Dostawcy opieki zdrowotnej zazwyczaj diagnozują lizosomalne choroby spichrzeniowe podczas ciąży lub w niemowlęctwie. Wiek pojawienia się objawów, objawy kliniczne i nasilenie różnią się w zależności od typu choroby.4

Diagnoza obejmuje:1

• Badania krwi – do sprawdzenia poziomu enzymów i wykrycia nieprawidłowych substancji
• Badania moczu – do identyfikacji gromadzących się substancji
• Badania prenatalne – takie jak amniopunkcja lub biopsja kosmówki
• Badania obrazowe – zdjęcia rentgenowskie mogą wykazać zmiany kostne, takie jak dysostoza mnoga (nieprawidłowości w wielu kościach)

W niektórych krajach przeprowadza się badania przesiewowe noworodków w kierunku wybranych lizosymalnych chorób spichrzeniowych, takich jak choroba Pompego, choroba Gauchera, choroba Fabry'ego, mukopolisacharydoza typu I i II oraz choroba Krabego.6

Optymalny czas pobrania próbki to między 24 a 48 godziną życia. Jeśli dostępne są wczesne metody leczenia, mogą one pomóc przed pojawieniem się objawów u niemowlęcia.6

Leczenie

Nie ma leków na lizosomalne choroby spichrzeniowe. Jednak dostępne są terapie, które mogą pomóc w kontrolowaniu objawów i zmniejszeniu uszkodzenia narządów i tkanek.1

Główne metody leczenia obejmują:7

Terapia zastępcza enzymatyczna – polega na dożylnym podawaniu brakującego enzymu. To najczęściej stosowana forma leczenia dla kilku lizosymalnych chorób spichrzeniowych. Enzymy są podawane regularnie, aby pomóc organizmowi w rozkładaniu zgromadzonych substancji.

Terapia redukcji substratu – wykorzystuje małe cząsteczki, które mogą zmniejszyć produkcję substancji gromadzących się w komórkach. Ta metoda jest zatwierdzona dla niektórych chorób.

Przeszczep komórek macierzystych – przeszczep szpiku kostnego lub komórek krwiotwórczych może dostarczyć komórki zdolne do wytwarzania brakujących enzymów.

Terapia genowa – ta zaawansowana metoda leczenia jest obecnie na etapie badań klinicznych dla niektórych chorób. Polega na wprowadzeniu prawidłowej kopii genu do komórek pacjenta.

Leki objawowe – różne leki pomagają kontrolować specyficzne objawy, takie jak ból, problemy z oddychaniem czy zaburzenia neurologiczne.

Ludzie z lizosomalnymi chorobami spichrzeniowymi potrzebują opieki przez całe życie. Ze względu na to, że może być dotkniętych wiele różnych układów, opieka wymaga współpracy zespołu specjalistów, w tym genetyków pediatrycznych, neurologów, endokrynologów, chirurgów ortopedycznych, kardiologów i innych.8

Program leczenia jest dostosowywany indywidualnie do każdego pacjenta i jego rodziny, aby poprawić jakość życia i zarządzać powikłaniami wywołanymi przez chorobę.9