Nawracająco-ustępująca postać stwardnienia rozsianego Podstawowe informacje

Czym jest nawracająco-ustępująca postać stwardnienia rozsianego?

Nawracająco-ustępująca postać stwardnienia rozsianego, w skrócie RRMS, to szczególny rodzaj stwardnienia rozsianego – przewlekłej choroby układu nerwowego. Charakteryzuje się ona cyklicznym przebiegiem, w którym okresy zaostrzeń objawów przeplatają się z fazami poprawy lub całkowitego ustąpienia dolegliwości.1 Nazwa tej postaci choroby doskonale oddaje jej naturę: "nawracająca" oznacza powracające ataki objawów, a "ustępująca" odnosi się do okresów, gdy symptomy słabną lub znikają całkowicie.

W czasie zaostrzenia, które nazywane jest również nawrotem lub rzutem, mogą pojawić się nowe objawy lub dotychczasowe dolegliwości mogą się znacznie nasilić. Taki epizod może trwać od kilku dni do kilku tygodni, a czasem nawet dłużej.1 Po zaostrzeniu następuje okres remisji, czyli poprawy, gdy organizm ma szansę na częściową lub całkowitą regenerację. W czasie remisji objawy mogą się zmniejszyć albo całkowicie ustąpić, pozwalając osobie chorującej funkcjonować normalnie lub niemal normalnie przez wiele miesięcy, a nawet lat.

Stwardnienie rozsiane jest chorobą autoimmunologiczną, co oznacza, że układ odpornościowy atakuje własny organizm, w tym przypadku skupiając się na układzie nerwowym.2 Układ nerwowy składa się z dwóch głównych części: ośrodkowego układu nerwowego (OUN), który obejmuje mózg, rdzeń kręgowy i nerwy wzrokowe, oraz obwodowego układu nerwowego, który rozciąga się na wszystkie pozostałe części ciała. W stwardnieniu rozsianym to właśnie ośrodkowy układ nerwowy staje się celem błędnego ataku immunologicznego.

Epidemiologia – jak często występuje ta choroba?

Nawracająco-ustępująca postać stwardnienia rozsianego jest zdecydowanie najczęstszą formą tej choroby. W Stanach Zjednoczonych żyje około miliona osób ze stwardnieniem rozsianym, a szacuje się, że od 80% do 85% wszystkich przypadków SM to właśnie postać nawracająco-ustępująca.12 To sprawia, że RRMS jest dominującym wariantem choroby, z którym najczęściej spotykają się lekarze neurologzy.

Stwardnienie rozsiane dotyka rocznie około 2,1 miliona ludzi na całym świecie i stanowi poważne obciążenie zdrowotne oraz ekonomiczne dla społeczeństw.3 Większość osób, u których diagnozuje się stwardnienie rozsiane, otrzymuje początkowo rozpoznanie postaci nawracająco-ustępującej. Ta forma choroby zwykle rozpoczyna się stosunkowo wcześnie w życiu dorosłym – najczęściej pojawia się między 20. a 30. rokiem życia.4

Warto zauważyć, że po 10-20 latach od rozpoznania RRMS u wielu pacjentów choroba może przejść w inną fazę, zwaną wtórnie postępującym stwardnieniem rozsianym.4 W tej fazie zaostrzenia stają się rzadsze, ale choroba stopniowo się pogarsza. Jest to naturalna ewolucja choroby u znacznej części pacjentów, chociaż nowoczesne terapie mogą pomóc opóźnić lub zapobiec tej progresji.

Przyczyny nawracająco-ustępującej postaci SM

Dokładna przyczyna stwardnienia rozsianego nie jest w pełni poznana, ale naukowcy wiedzą, że choroba ta wynika z zaburzeń w działaniu układu odpornościowego. W RRMS komórki odpornościowe, zwłaszcza tak zwane komórki T, błędnie atakują białko zwane mieliną, które otacza i chroni włókna nerwowe w ośrodkowym układzie nerwowym.5 Mielina działa jak izolacja przewodów elektrycznych – umożliwia szybkie i sprawne przesyłanie sygnałów nerwowych z jednej części ciała do drugiej.

Gdy komórki odpornościowe niszczą osłonkę mielinową, włókna nerwowe zaczynają działać nieprawidłowo i nie są w stanie poprawnie przekazywać sygnałów.6 To zakłócenie komunikacji między mózgiem a innymi częściami ciała powoduje różnorodne objawy, które mogą obejmować problemy z widzeniem, osłabienie mięśni czy trudności z koordynacją ruchów. W miejscach uszkodzenia mieliny powstaje tkanka bliznowata, zwana stwardnieniami lub zmianami, które dają nazwie choroby – "stwardnienie rozsiane" oznacza dosłownie wiele miejsc bliznowatych.

Chociaż nie wiemy dokładnie, co uruchamia ten autoimmunologiczny proces, naukowcy sądzą, że pewne osoby mają genetyczną predyspozycję, która sprawia, że są bardziej podatne na rozwój stwardnienia rozsianego.2 Ta skłonność genetyczna sama w sobie nie powoduje choroby, ale może umożliwić czynnikowi środowiskowemu wywołanie jej początku. Innymi słowy, potrzebne jest połączenie czynników genetycznych i zewnętrznych, aby choroba się rozwinęła.

W okresach remisji organizm ma szansę naprawić uszkodzoną osłonkę mielinową, przywracając częściowo lub całkowicie normalną funkcję nerwów.2 Jednak proces naprawy nie jest doskonały i prowadzi do tworzenia się tkanki bliznowatej w układzie nerwowym. Z czasem ta blizna może prowadzić do powikłań i trwałego uszkodzenia nerwów, które nie ustępuje nawet w okresach remisji.

Czynniki ryzyka – kto jest bardziej narażony?

Choć dokładna przyczyna stwardnienia rozsianego pozostaje tajemnicą, naukowcy zidentyfikowali szereg czynników, które zwiększają ryzyko zachorowania. Zrozumienie tych czynników pomaga nam lepiej pojąć, kto może być bardziej podatny na rozwój choroby, choć ich obecność nie oznacza, że dana osoba na pewno zachoruje.

Jednym z najważniejszych czynników środowiskowych jest niedobór witaminy D. Badania pokazują, że niski poziom tej witaminy we krwi może zwiększać ryzyko rozwoju stwardnienia rozsianego.2 Witamina D odgrywa istotną rolę w funkcjonowaniu układu odpornościowego, a jej niedobór może sprzyjać autoimmunologicznym reakcjom organizmu. Osoby mieszkające w rejonach o mniejszym nasłonecznieniu mogą być bardziej narażone, ponieważ skóra produkuje witaminę D pod wpływem promieni słonecznych.

Palenie tytoniu to kolejny poważny czynnik ryzyka, który może nie tylko zwiększać prawdopodobieństwo rozwoju choroby, ale także pogarszać jej przebieg.2 Substancje chemiczne zawarte w dymie tytoniowym mogą wywoływać szkodliwe zmiany w układzie odpornościowym i naczyniach krwionośnych zaopatrujących układ nerwowy. Unikanie tytoniu jest jednym z najważniejszych kroków, które można podjąć, aby zmniejszyć ryzyko zaostrzeń i spowolnić postęp choroby.

Wiek i płeć również odgrywają rolę w ryzyku zachorowania. RRMS najczęściej rozpoczyna się u młodych dorosłych, zazwyczaj między 20. a 30. rokiem życia, chociaż może pojawić się w każdym wieku.4 Kobiety są częściej dotknięte tą chorobą niż mężczyźni, co sugeruje możliwy wpływ hormonów na rozwój schorzenia, choć mechanizm tego zjawiska nie jest jeszcze w pełni wyjaśniony.

Objawy – jak choroba się objawia?

Objawy nawracająco-ustępującej postaci stwardnienia rozsianego mogą być bardzo różnorodne i zależą od tego, która część ośrodkowego układu nerwowego została uszkodzona. Każda osoba z RRMS może doświadczać innych objawów w różnym nasileniu, co sprawia, że choroba jest nieprzewidywalna i często trudna do zaakceptowania. Niektóre objawy mogą pojawić się i zniknąć, inne wystąpić tylko raz i nie powrócić.4

Jednym z najczęstszych wczesnych objawów stwardnienia rozsianego jest zapalenie nerwu wzrokowego, które prowadzi do problemów z widzeniem.5 Osoba może odczuwać niewyraźne widzenie, zaburzenia widzenia kolorów, bolesne ruchy oczami lub podwójne widzenie.1 Te problemy wzrokowe mogą być przerażające, ale często ustępują w okresie remisji. Inne osoby mogą jako pierwszy objaw doświadczyć mrowienia lub drętwienia w różnych częściach ciała, które jest spowodowane uszkodzeniem szlaków nerwowych odpowiedzialnych za czucie.

Zmęczenie jest niezwykle częstym i wyniszczającym objawem RRMS. To nie jest zwykłe zmęczenie po ciężkim dniu – to głębokie wyczerpanie, które może pojawić się nagle i znacząco utrudniać codzienne funkcjonowanie.1 Osoby chore często opisują je jako uczucie "braku baterii", które nie ustępuje po odpoczynku. Zmęczenie może być na tyle silne, że uniemożliwia wykonywanie podstawowych czynności, takich jak praca czy opieka nad rodziną.

Inne powszechne objawy obejmują problemy z pęcherzem lub jelitami, w tym trudności z rozpoczęciem oddawania moczu lub nietrzymanie.1 Niektórzy pacjenci odczuwają dziwne wrażenie ściskania wokół klatki piersiowej lub brzucha, które przypomina "uścisk" – jest to spowodowane uszkodzeniem nerwów czuciowych. Może również pojawić się osłabienie mięśni, problemy z równowagą i koordynacją ruchów, co zwiększa ryzyko upadków i utrudnia poruszanie się.

Ból jest kolejnym istotnym objawem, który może przybierać różne formy – od ostrych, piekących lub kłujących bólów nerwowych po bóle mięśniowe związane ze spastycznością, czyli zwiększonym napięciem mięśniowym.4 Problemy poznawcze, takie jak trudności z pamięcią, koncentracją i szybkością przetwarzania informacji, dotykają wielu osób z RRMS i mogą wpływać na zdolność do pracy czy nauki.

Jak rozpoznaje się zaostrzenie choroby?

Rozpoznanie zaostrzenia, czyli rzutu stwardnienia rozsianego, wymaga spełnienia określonych kryteriów medycznych. Zaostrzenie to okres, w którym pojawiają się nowe objawy lub znacznie nasilają się te już istniejące.7 Aby można było uznać dany epizod za prawdziwe zaostrzenie, ostre objawy fizyczne i neurologiczne muszą być obecne przez co najmniej 24 do 48 godzin, bez towarzyszących oznak infekcji lub gorączki.

Rzuty choroby zazwyczaj rozwijają się szybko – w ciągu kilku godzin lub dni – i trwają przez kilka tygodni.2 Objawy mogą utrzymywać się nawet do dwóch miesięcy. Na początku przebiegu choroby między zaostrzeniami może upływać od 12 do 18 miesięcy, ale z czasem u wielu pacjentów rzuty występują częściej i trwają dłużej, aż ostatecznie mogą przekształcić się w stan określany jako wtórnie postępujące stwardnienie rozsiane.

Ważne jest rozróżnienie między prawdziwym zaostrzeniem a pseudozaostrzeniem. Pseudozaostrzenie to tymczasowe pogorszenie objawów bez rzeczywistego zapalenia ani uszkodzenia mieliny.7 Może być wywołane przez inne czynniki, takie jak infekcja, gorączka, wysiłek fizyczny, ciepłe otoczenie, depresja, wyczerpanie i stres. Po usunięciu czynnika wywołującego objawy pseudozaostrzenia zwykle szybko ustępują, podczas gdy prawdziwe zaostrzenie wymaga czasu na remisję, nawet z leczeniem.

W okresie remisji organizm ma możliwość naprawy uszkodzonej osłonki mielinowej, co może przywrócić normalną lub niemal normalną funkcję nerwów.2 Remisja może być częściowa, gdy niektóre objawy pozostają, lub całkowita, gdy symptomy całkowicie ustępują. Długość okresów remisji jest bardzo zmienna – może trwać tygodnie, miesiące, a nawet lata.

Zapobieganie i czynniki chroniące

Chociaż nie możemy całkowicie zapobiec stwardnieniu rozsiannemu, istnieją sposoby, które mogą zmniejszyć ryzyko jego rozwoju lub pomóc w lepszej kontroli przebiegu choroby u osób już chorujących. Wiele z tych działań dotyczy modyfikacji stylu życia i unikania znanych czynników ryzyka.

Utrzymywanie odpowiedniego poziomu witaminy D jest jednym z najważniejszych kroków profilaktycznych. Można to osiągnąć poprzez umiarkowane wystawianie skóry na działanie słońca, spożywanie pokarmów bogatych w witaminę D (takich jak tłuste ryby, jaja i wzbogacone produkty mleczne) lub przyjmowanie suplementów zgodnie z zaleceniami lekarza.2 Regularne kontrole poziomu witaminy D we krwi mogą pomóc w dostosowaniu odpowiedniej dawki suplementacji.

Całkowite unikanie tytoniu jest kluczowe nie tylko dla zapobiegania chorobie, ale także dla spowolnienia jej postępu u osób już chorujących.2 Palenie tytoniu może zwiększać częstość zaostrzeń i przyspieszyć progresję niepełnosprawności. Osoby palące, które zrezygnują z tego nałogu, mogą zauważyć poprawę w kontroli objawów i ogólnym stanie zdrowia.

Zarządzanie stresem i dbanie o odpowiednią ilość snu to kolejne ważne elementy profilaktyki zaostrzeń. Przewlekły stres i niedobór snu mogą osłabiać układ odpornościowy i prowokować rzuty choroby.2 Techniki relaksacyjne, takie jak medytacja, joga czy głębokie oddychanie, mogą pomóc w redukcji stresu. Należy dążyć do regularnego, wystarczającego snu – co najmniej 7-8 godzin na dobę.

Unikanie nadmiernego ciepła jest szczególnie istotne dla osób z RRMS, ponieważ wysokie temperatury mogą tymczasowo pogarszać objawy.2 Chociaż nie jest to prawdziwe zaostrzenie, efekt ten może być bardzo nieprzyjemny. Osoby chore powinny unikać gorących kąpieli, sauny i przebywania w upalne dni w miejscach bez klimatyzacji. Stosowanie chłodzących kamizelki lub picie zimnych napojów może przynieść ulgę.

Patofizjologia – co dzieje się w organizmie?

Aby lepiej zrozumieć nawracająco-ustępującą postać stwardnienia rozsianego, warto przyjrzeć się temu, co dokładnie dzieje się w organizmie na poziomie komórkowym i tkankowym. Podstawowym problemem jest zaburzenie funkcji układu odpornościowego, które prowadzi do ataku na własne tkanki nerwowe.

W prawidłowo funkcjonującym organizmie układ odpornościowy składa się z różnych typów komórek, w tym komórek T i komórek B, które produkują przeciwciała i białka zaprojektowane do identyfikacji i niszczenia obcych organizmów, takich jak bakterie czy wirusy.5 W stwardnieniu rozsianym te zapalne komórki T błędnie atakują mielinę chroniącą aksony, czyli włókna nerwowe, w ośrodkowym układzie nerwowym. W rezultacie powstaje tkanka bliznowata zwana stwardnieniami lub zmianami, która zakłóca zdolność organizmu do przesyłania sygnałów z jednej części układu nerwowego do drugiej.

Podczas zaostrzenia komórki układu odpornościowego błędnie atakują osłonkę mielinową, która otacza nerwy w mózgu i rdzeniu kręgowym.8 To powoduje stan zapalny i uszkodzenie zarówno mieliny, jak i samych nerwów. Uszkodzenie przerywa przekazywanie sygnałów, które mózg wysyła przez układ nerwowy do różnych części ciała. Powstałe blizny, widoczne jako zmiany na obrazach rezonansu magnetycznego (MRI), są charakterystyczną cechą stwardnienia rozsianego.

Neurony, czyli komórki nerwowe, wysyłają sygnały przez ośrodkowy układ nerwowy do innych części organizmu wzdłuż włókien nerwowych zwanych aksonami.5 Te sygnały kontrolują funkcje fizyczne, takie jak równowaga i koordynacja mięśniowa, a także pamięć i inne zdolności poznawcze. Gdy mielina zostaje uszkodzona, sygnały te nie mogą być przekazywane efektywnie, co prowadzi do różnorodnych objawów neurologicznych charakterystycznych dla RRMS.

Nowoczesne terapie skupiają się na modyfikowaniu odpowiedzi układu odpornościowego. Leki redukujące krążące komórki B, takie jak okrelizumab czy ofatumumab, mogą zapobiegać zaostrzeniom i uważa się, że spowalniają postęp choroby.8 Te terapie okazały się niezwykle skuteczne, zwłaszcza gdy są stosowane wcześnie w przebiegu choroby – niektóre z nich osiągają 98% skuteczność w zapobieganiu nowym rzutom.