Rak płaskonabłonkowy Podstawowe informacje

Epidemiologia raka płaskonabłonkowego

Rak płaskonabłonkowy stanowi drugi pod względem częstości występowania nowotwór złośliwy skóry, zaraz po raku podstawnokomórkowym (rodzaju raka skóry rozwijającego się w najgłębszej warstwie naskórka). Każdego roku w Stanach Zjednoczonych diagnozowanych jest ponad milion przypadków tej choroby, a liczba zachorowań stale rośnie, co stanowi poważny problem zdrowia publicznego.12

Mężczyźni chorują na raka płaskonabłonkowego około dwukrotnie częściej niż kobiety. Ta różnica może wynikać z tego, że mężczyźni tradycyjnie spędzają więcej czasu na zewnątrz w ramach pracy zawodowej oraz częściej rezygnują z używania kremów z filtrem przeciwsłonecznym.1

Wiek odgrywa istotną rolę w rozwoju tej choroby. Osoby po 50. roku życia są najbardziej narażone na zachorowanie, choć przypadki mogą występować również u młodszych osób. Najczęściej dotyka to ludzi po 65. roku życia, co jest związane z wieloletnim gromadzeniem się uszkodzeń skóry spowodowanych promieniowaniem ultrafioletowym.1

Dane dotyczące śmiertelności są niepokojące. Wskaźniki zgonów z powodu raka płaskonabłonkowego w środkowych i południowych regionach Stanów Zjednoczonych są porównywalne do tych notowanych w przypadku czerniaka, raka nerki czy raka gardła. To podkreśla wagę wczesnej diagnostyki i odpowiedniego leczenia tej choroby.3

Przyczyny raka płaskonabłonkowego

Główną przyczyną raka płaskonabłonkowego skóry jest długotrwałe narażenie na promieniowanie ultrafioletowe (UV), czyli niewidzialne promienie słoneczne, które uszkadzają DNA komórek skóry. To narażenie może pochodzić zarówno ze słońca, jak i z sztucznych źródeł, takich jak solaria. Codzienna, całoroczna ekspozycja na światło słoneczne oraz intensywne nasłonecznienie w miesiącach letnich sumują się, powodując uszkodzenia prowadzące do rozwoju tego typu nowotworu.2

Rak płaskonabłonkowy rozwija się w komórkach płaskich (płaskich komórkach tworzących zewnętrzną warstwę skóry) znajdujących się w naskórku, czyli najbardziej zewnętrznej warstwie skóry. Gdy te komórki zaczynają się niekontrolowanie namnażać w wyniku uszkodzeń DNA, powstaje nowotwór. Zwykle guzy powstają na obszarach ciała najbardziej narażonych na słońce, takich jak głowa, ramiona, nogi, ale mogą również rozwijać się w miejscach, gdzie znajdują się błony śluzowe - wewnętrzne wyścielenie narządów i jam ciała, na przykład w jamie ustnej, płucach czy w okolicy odbytu.1

Oprócz promieniowania UV, istnieją inne czynniki, które mogą przyczynić się do rozwoju raka płaskonabłonkowego. Ekspozycja na pewne substancje chemiczne, takie jak arsen czy składniki dymu tytonioniowego, zwiększa ryzyko zachorowania. Osoby, które pracują z tymi substancjami lub palą papierosy, są bardziej narażone na rozwój tej choroby.1

Czynniki ryzyka

Pewne grupy osób są bardziej narażone na rozwój raka płaskonabłonkowego. Osoby o jasnej karnacji, blond lub rudych włosach oraz niebieskich, zielonych lub szarych oczach mają wyższe ryzyko zachorowania. Ich skóra zawiera mniej melaniny, czyli naturalnego pigmentu chroniącego przed promieniowaniem UV, przez co łatwiej ulega poparzeniom słonecznym i uszkodzeniom.1

Historia długotrwałej ekspozycji na słońce lub uszkodzeń słonecznych skóry w młodym wieku znacznie zwiększa ryzyko. Osoby, które w dzieciństwie lub młodości doznały licznych poparzeń słonecznych, są szczególnie narażone. Każde takie oparzenie pozostawia trwały ślad w komórkach skóry, który może prowadzić do rozwoju nowotworu nawet wiele lat później.1

Osoby z osłabionym układem odpornościowym, na przykład po przeszczepie narządu, również znajdują się w grupie wysokiego ryzyka. Leki immunosupresyjne, które przyjmują, aby zapobiec odrzuceniu przeszczepionego narządu, sprawiają, że ich organizm ma trudności z wykrywaniem i niszczeniem nieprawidłowych komórek, w tym komórek nowotworowych.1

Wiek stanowi istotny czynnik ryzyka. Osoby po 50. roku życia są najbardziej narażone, ponieważ skutki długotrwałego narażenia na słońce sumują się przez dziesięciolecia. Niemniej jednak liczba przypadków wśród młodszych osób również rośnie, co wiąże się ze zmianami stylu życia i modą na opaleniznę.1

Objawy raka płaskonabłonkowego

Rak płaskonabłonkowy może przybierać różne formy, co czasem utrudnia jego rozpoznanie. Najczęściej objawia się jako czerwona, łuszcząca się plama na skórze, która może krwawić lub pokrywać się strupem. Taka zmiana często nie goi się przez wiele tygodni, co powinno wzbudzić niepokój i skłonić do wizyty u lekarza.4

Innym charakterystycznym objawem jest pojawienie się twardego guzka o chropowatej powierzchni. Taki guzek może przypominać brodawkę lub zrogowaciałą narośl. Czasami rak płaskonabłonkowy wygląda jak rana, która nie chce się zagoić lub która goi się i ponownie się otwiera, co jest sygnałem alarmowym wymagającym konsultacji medycznej.4

Zmiany te najczęściej pojawiają się w miejscach najbardziej narażonych na słońce, takich jak twarz, uszy, usta, szyja, dłonie, ramiona i nogi. U osób łysiejących lub mających rzadkie włosy nowotwór może rozwinąć się na skórze głowy. Ważne jest, aby regularnie obserwować swoją skórę i zwracać uwagę na wszelkie nowe zmiany lub zmiany istniejących już pieprzyków czy plam.4

W miarę postępu choroby zmiany mogą stawać się coraz bardziej bolesne. Nieleczony rak płaskonabłonkowy ma tendencję do rosnięcia w głąb skóry i może powodować dyskomfort. W rzadkich przypadkach, gdy nowotwór nie zostanie wcześnie wykryty, może rozprzestrzenić się do węzłów chłonnych lub innych narządów wewnętrznych, co znacznie komplikuje leczenie.2

Zapobieganie rakowi płaskonabłonkowemu

Najważniejszym sposobem zapobiegania rakowi płaskonabłonkowego jest ochrona skóry przed promieniowaniem UV. Używanie kremu z filtrem przeciwsłonecznym o współczynniku ochrony (SPF) wynoszącym co najmniej 30 jest kluczowe. Krem należy nakładać hojnie na wszystkie odsłonięte części ciała i regularnie odnawiać aplikację, szczególnie po kąpieli lub intensywnym poceniu się. Osoby, które już miały raka skóry, powinny rozważyć stosowanie kremów o jeszcze wyższym współczynniku ochrony, na przykład SPF 50.45

Odzież stanowi fizyczną barierę chroniącą przed słońcem. Noszenie ubrań z ciasno tkanej bawełny, długich rękawów, długich spodni oraz kapelusza z szerokim rondem, które osłania twarz i szyję, znacznie zmniejsza narażenie skóry na szkodliwe promienie. Okulary przeciwsłoneczne zapewniające 100% ochronę przed promieniowaniem UV chronią delikatną skórę wokół oczu.4

Unikanie słońca w godzinach jego największej aktywności, czyli między 11:00 a 15:00 w Polsce, jest szczególnie ważne. W tych godzinach promieniowanie UV jest najbardziej intensywne, dlatego warto planować aktywności na świeżym powietrzu na wcześniejsze lub późniejsze godziny. Przebywanie w cieniu, na przykład pod parasolem czy drzewami, również zapewnia pewną ochronę, choć nie gwarantuje całkowitego bezpieczeństwa, ponieważ promienie UV mogą odbijać się od różnych powierzchni.4

Regularne samobadanie skóry jest równie istotne jak ochrona przed słońcem. Warto poznać wygląd swojej skóry i zwracać uwagę na wszelkie nowe zmiany, nietypowe pieprzykowe czy rany, które nie goją się. W przypadku zauważenia czegoś niepokojącego należy niezwłocznie zgłosić się do dermatologa. Osoby z grup wysokiego ryzyka powinny regularnie przechodzić badania kontrolne u specjalisty.4

Patofizjologia raka płaskonabłonkowego

Rak płaskonabłonkowy powstaje w wyniku zaburzeń w normalnym funkcjonowaniu komórek płaskich naskórka. W zdrowej skórze komórki te dzielą się w kontrolowany sposób, tworząc nowe warstwy skóry i zastępując stare, obumierające komórki. Proces ten jest ściśle regulowany przez DNA komórkowe, które zawiera instrukcje dotyczące wzrostu i podziału komórek.1

Promieniowanie UV uszkadza DNA w komórkach skóry, wprowadzając błędy w genetycznych instrukcjach. Gdy te uszkodzenia są poważne i organizm nie jest w stanie ich naprawić, komórki zaczynają się niekontrolowanie namnażać. Zamiast umierać w odpowiednim czasie, jak zdrowe komórki, te uszkodzone komórki gromadzą się, tworząc narośl lub guz.1

W początkowej fazie nowotwór może być ograniczony tylko do naskórka, czyli najbardziej zewnętrznej warstwy skóry. Taki stan określa się jako rak in situ (nowotwór, który nie przekroczył granicy tkanki, w której powstał). Jeśli jednak nie zostanie wykryty i leczony, rak może zacząć przenikać głębiej, do skóry właściwej i tkanek podskórnych. To wtedy nowotwór staje się bardziej inwazyjny i trudniejszy do leczenia.1

W rzadkich przypadkach, gdy rak płaskonabłonkowy nie jest leczony przez długi czas, może rozprzestrzenić się do innych części ciała. Komórki nowotworowe mogą dotrzeć do węzłów chłonnych, a stamtąd przedostać się do narządów wewnętrznych, takich jak płuca czy wątroba. Taki stan nazywa się rakiem przerzutowym (nowotworem, który rozprzestrzenił się z miejsca pierwotnego do innych części organizmu) i jest znacznie poważniejszy, choć na szczęście występuje rzadko, jeśli choroba jest wcześnie wykryta i leczona.1

Osłabiony układ odpornościowy również odgrywa rolę w patofizjologii tego nowotworu. U osób z prawidłowo działającym systemem immunologicznym organizm jest w stanie wykrywać i niszczyć nieprawidłowe komórki, zanim przekształcą się w nowotwór. Jednak u osób z osłabioną odpornością, na przykład po przeszczepie narządu lub z chorobami autoimmunologicznymi, ten mechanizm obronny nie działa tak skutecznie, co zwiększa ryzyko rozwoju raka płaskonabłonkowego.1