Uzależnienie od leków/narkotyków

Czym jest uzależnienie od leków i narkotyków

Uzależnienie od substancji, znane również jako zaburzenie używania substancji psychoaktywnych, to stan, w którym funkcjonowanie organizmu jest uzależnione od regularnego przyjmowania substancji psychoaktywnych. Stan ten rozwija się, gdy organizm przystosowuje się do obecności danej substancji, co prowadzi do występowania objawów odstawienia i konieczności ponownego przyjmowania leku lub narkotyku1.

Uzależnienie różni się od samego nadużywania substancji. Nadużywanie oznaczało wcześniej łagodną lub wczesną fazę problematycznego stosowania substancji. Jednak obecnie rozróżnienie między uzależnieniem a nadużyciem stało się mniej wyraźne, a specjaliści używają terminu "zaburzenie używania substancji" do opisania całego spektrum problemów1.

Zaburzenie używania substancji to przewlekła choroba psychiczna, w której osoba doświadcza problematycznego wzorca używania substancji, który wpływa na jej zdrowie i samopoczucie. Substancje zmieniają sposób, w jaki mózg funkcjonuje z upływem czasu - uwalniają dopaminę, substancję chemiczną w mózgu, która sprawia, że czujemy się dobrze, dopóki działanie substancji nie ustanie. Mózg i ciało chcą kontynuować to przyjemne uczucie, nawet jeśli jest ono niezdrowe1.

Ważne jest zrozumienie, że uzależnienie od narkotyków to przewlekła choroba mózgu. Powoduje ona, że osoba wielokrotnie sięga po narkotyki, pomimo szkód, jakie powodują. Wielokrotne używanie narkotyków może zmieniać mózg i prowadzić do uzależnienia. Zmiany w mózgu wywołane uzależnieniem mogą być trwałe, dlatego uzależnienie od narkotyków jest uważane za chorobę "nawracającą". Oznacza to, że osoby w trakcie rekonwalescencji są narażone na ryzyko nawrotu1.

Objawy i skutki uzależnienia

Objawy i skutki zaburzenia używania substancji różnią się w zależności od rodzaju używanej substancji. Można je podzielić na dwie główne grupy objawów1.

Osoby zmagające się z uzależnieniem mogą zachowywać się inaczej niż wcześniej lub mieć problemy w różnych aspektach życia. Wśród oznak, na które warto zwrócić uwagę, znajdują się zmiany w osobowości, izolowanie się od przyjaciół i rodziny, oraz ekstremalne zmiany w zachowaniu i nastroju, takie jak częstsze kłótnie i konflikty z rodziną i przyjaciółmi, szczególnie gdy ktoś komentuje ich używanie narkotyków lub alkoholu1.

Do innych objawów należą trudności z zapamiętywaniem rzeczy lub utrzymaniem czujności, problemy z koncentracją, pamięcią oraz zdolnością do myślenia i podejmowania decyzji. Osoby uzależnione często podejmują ryzyko, aby zdobyć i używać narkotyków lub alkoholu, tracą zainteresowanie działaniami, którymi wcześniej się cieszyły1.

Zmiany w nawykach związanych z używaniem narkotyków lub alkoholu mogą obejmować używanie substancji jako pierwszej rzeczy rano lub w szkole czy w pracy, używanie większych ilości narkotyków lub alkoholu, aby uzyskać ten sam efekt, używanie częściej i samotnie. Osoby uzależnione wydają więcej pieniędzy na narkotyki lub alkohol i sięgają po nie, aby radzić sobie ze swoimi problemami1.

Trudności w zarządzaniu podstawowymi aspektami życia mogą się przejawiać jako niższe oceny w szkole lub niższa produktywność w pracy, opuszczanie szkoły lub pracy, pogorszenie stanu zdrowia, niestabilna sytuacja finansowa, napięte lub naprężone relacje oraz niższa samoocena1.

Rodzaje zaburzeń używania substancji

Istnieje wiele rodzajów zaburzeń używania substancji. Do najczęstszych typów należą zaburzenie używania alkoholu, zaburzenie używania kokainy, zaburzenie używania kannabinoidów (marihuany), zaburzenie używania tytoniu, zaburzenie używania metamfetaminy oraz zaburzenie używania opioidów1.

Powszechne jest występowanie więcej niż jednego zaburzenia używania substancji w tym samym czasie, na przykład zaburzenia używania alkoholu i zaburzenia używania tytoniu. Ten stan określany jest jako zaburzenie używania wielu substancji1.

Zaburzenie używania alkoholu jest najczęstszym typem zaburzenia używania substancji w Stanach Zjednoczonych. W 2022 roku ponad jedna na sześć osób w wieku 12 lat lub starszych w Ameryce zgłaszała doświadczanie zaburzenia używania substancji11.

Jak działa uzależnienie - mechanizmy w mózgu

Uzależnienie od substancji to sytuacja biopsychologiczna, w której funkcjonalność danej osoby jest uzależniona od koniecznego ponownego spożycia substancji psychoaktywnej z powodu stanu adaptacyjnego, który rozwinął się u danej osoby w wyniku spożywania substancji psychoaktywnej1.

Substancje psychoaktywne to substancje chemiczne, które mogą zmieniać sposób działania ciała i umysłu. Obejmują one leki na receptę, leki dostępne bez recepty, alkohol, tytoń i nielegalne narkotyki1.

Narkotyk uzależniający to taki, który jest zarówno nagradzający, jak i wzmacniający. Substancje takie wpływają na system nagrody w mózgu, co powoduje uwalnianie dopaminy - chemicznego przekaźnika odpowiedzialnego za uczucie przyjemności. Z czasem mózg przystosowuje się do stałej obecności substancji, co prowadzi do konieczności przyjmowania coraz większych dawek, aby uzyskać ten sam efekt1.

Uzależnienie może być zarówno psychologiczne, jak i fizyczne. Uzależnienie psychologiczne oznacza, że osoba odczuwa silną potrzebę lub pragnienie używania substancji, mimo że nie występują wyraźne fizyczne objawy odstawienia. Uzależnienie fizyczne natomiast występuje, gdy organizm przyzwyczaja się do substancji i reaguje objawami odstawienia, gdy jej używanie zostanie przerwane1.

Zespół odstawienia

Zespół odstawienia to grupa objawów, które pojawiają się, gdy osoba uzależniona od substancji nagle przestaje ją przyjmować lub znacznie zmniejsza jej dawkę. Jest to kluczowy element uzależnienia od substancji1.

Objawy odstawienia mogą być bardzo nieprzyjemne i różnią się w zależności od rodzaju używanej substancji. Mogą obejmować niepokój, drażliwość, problemy ze snem, pocenie się, drżenie, nudności, bóle mięśni i inne dolegliwości fizyczne i psychiczne. Właśnie te nieprzyjemne objawy często prowadzą do tego, że osoba ponownie sięga po substancję, aby je złagodzić1.

Niektóre substancje są bardziej uzależniające niż inne. Narkotyki takie jak crack lub heroina są tak uzależniające, że mogą zostać użyte tylko raz lub dwa razy, zanim użytkownik utraci kontrolę1.

Rozpoznanie i diagnostyka

Zaburzenie używania substancji to stan, który można zdiagnozować i leczyć. Rozpoznanie opiera się na ocenie wzorca używania substancji oraz jego wpływu na zdrowie i życie codzienne danej osoby1.

Zaburzenie używania substancji występuje w spektrum i może być łagodne, umiarkowane lub ciężkie. Niezależnie od tego, na jakim etapie znajduje się dana osoba, należy wiedzieć, że ten stan można leczyć i pomoc jest dostępna, gdy osoba jest na to gotowa1.

Różnica między nadużywaniem substancji a uzależnieniem jest bardzo niewielka. Nadużywanie substancji oznacza używanie nielegalnej substancji lub niewłaściwe używanie legalnej substancji. Uzależnienie zaczyna się jako nadużywanie lub używanie substancji takiej jak marihuana czy kokaina. Można nadużywać narkotyku lub alkoholu bez uzależnienia. Na przykład samo fakt, że ktoś palił marihuanę kilka razy, nie oznacza, że ma uzależnienie, ale może do niego prowadzić1.

Leczenie uzależnienia

Zaburzenie używania substancji to chorobę psychiczną, którą można leczyć. Badania pokazały, że leczenie uzależnienia od narkotyków jest zarówno skuteczne, jak i opłacalne, nie tylko w redukcji spożycia narkotyków, ale także związanych z nim konsekwencji zdrowotnych i społecznych1.

Istnieje wiele opcji leczenia dostępnych dla osób zmagających się z uzależnieniem. Leczenie może obejmować różne podejścia, w tym farmakoterapię i terapie psychospołeczne1.

Farmakoterapia to leczenie za pomocą leków, które mogą pomóc w radzeniu sobie z objawami odstawienia, zmniejszeniu głodu substancji oraz zapobieganiu nawrotom. Różne leki są stosowane w zależności od rodzaju uzależnienia1.

Terapie psychospołeczne obejmują różne formy terapii behawioralnej, która pomaga osobom uzależnionym zrozumieć ich zachowania, rozwijać umiejętności radzenia sobie ze stresem, znajdujące alternatywne sposoby spędzania czasu oraz poprawiać relacje z innymi1.

Leczenie może odbywać się w różnych formach, w tym w ośrodkach stacjonarnych, gdzie pacjenci przebywają przez określony czas, lub w ramach programów ambulatoryjnych, gdzie pacjenci regularnie uczestniczą w sesjach terapeutycznych, nadal mieszkając w domu1.

Ważnym aspektem leczenia jest również terapia alternatywna, która może obejmować akupunkturę, techniki relaksacyjne, biofeedback i inne metody wspierające proces zdrowienia1.

Leczenie uzależnienia jest procesem długotrwałym i wymaga zaangażowania zarówno ze strony osoby uzależnionej, jak i zespołu terapeutycznego. Ważne jest, aby leczenie było dostosowane do indywidualnych potrzeb pacjenta, ponieważ każda osoba jest inna i może reagować inaczej na różne formy terapii1.

Rokowania i powrót do zdrowia

Przy skutecznym leczeniu powrót do zdrowia jest możliwy dla każdego. Jest siła w szukaniu pomocy. Zaburzenie używania substancji to stan, który można leczyć, a pomoc jest dostępna, gdy dana osoba jest na to gotowa11.

Powrót do zdrowia z uzależnienia to proces, który może trwać całe życie. Ponieważ zmiany w mózgu wywołane uzależnieniem mogą być trwałe, uzależnienie od narkotyków jest uważane za chorobę "nawracającą". Oznacza to, że osoby w trakcie rekonwalescencji są narażone na ryzyko nawrotu1.

Jednak dzięki odpowiedniemu wsparciu, leczeniu i zaangażowaniu, wiele osób odzyskuje kontrolę nad swoim życiem i osiąga długotrwałą abstynencję. Kluczem do sukcesu jest cierpliwość, wytrwałość i gotowość do przyjęcia pomocy od profesjonalistów oraz bliskich1.

Ważne jest również, aby rodzina i przyjaciele byli świadomi, że mogą być ważnym systemem wsparcia dla kogoś, kto szuka pomocy. Rozmowa z bliską osobą o jej używaniu narkotyków lub alkoholu może być trudna, ale jest istotna w procesie zdrowienia1.