Choroby rzadkie
Badane cząsteczki
Lokalizacje
Badania z rekrutacją w toku są na początku listy
7 badań klinicznych w tym schorzeniu
Badanie wpływu somatrogonu w porównaniu z somatropiną u dzieci z małymi rozmiarami przy urodzeniu (SGA) lub idiopatyczną niską posturą
CzechyBadanie skuteczności i bezpieczeństwa stosowania lonapegsomatropiny i somatropiny u dzieci z niedoborem hormonu wzrostu lub niskim wzrostem
FrancjaBadanie wpływu vosoritidu na wzrost u dzieci z idiopatycznym niskim wzrostem
FrancjaBadanie skuteczności somatropiny i letrozolu u chłopców z niskim przewidywanym wzrostem na początku dojrzewania.
BelgiaW skrócie
Niskorosłość u dzieci to stan, w którym wzrost jest wyraźnie niższy niż u rówieśników. Choć większość dzieci o niskim wzroście rozwija się prawidłowo i jest zdrowych, w niektórych przypadkach przyczyną mogą być choroby wymagające diagnostyki i leczenia. Terapia zależy od przyczyny – czasem wystarczy obserwacja, a czasem konieczne jest podawanie leków lub udział w badaniach klinicznych nad nowymi metodami leczenia.
Niskorosłość diagnozuje się, gdy wzrost dziecka znajduje się więcej niż dwa odchylenia standardowe poniżej średniej dla wieku, płci i populacji. W praktyce oznacza to, że wzrost jest niższy niż u około 97-98% rówieśników – mówimy wtedy o wzroście poniżej trzeciego percentyla. Percentyl to wartość, która dzieli dane na sto równych części – jeśli dziecko jest na trzecim percentylu, oznacza to, że spośród stu dzieci tej samej płci i wieku tylko troje będzie niższych lub równie niskich.
Lekarze nie diagnozują niskorosłości tylko na podstawie jednego pomiaru. Kluczowe jest śledzenie tempa wzrostu dziecka w czasie. Pediatra na każdej wizycie kontrolnej mierzy wzrost i porównuje go z wcześniejszymi pomiarami, tworząc krzywą wzrostu. Jeśli dziecko przez lata rosło zgodnie z trzecim percentylem, a jego rodzice także są niscy, może to być po prostu rodzinna niskorosłość – naturalna cecha dziedziczona po rodzicach. Taka sytuacja zazwyczaj nie wymaga leczenia. Problem pojawia się wtedy, gdy dziecko dotychczas rosło normalnie, a nagle jego wzrost wyraźnie zwalnia lub odbiega od przewidywanej trajektorii wzrostu wyznaczonej na podstawie wzrostu rodziców.
Tempo wzrostu jest równie ważne jak sam pomiar. Lekarz oblicza prędkość wzrostu, czyli ile centymetrów dziecko urasta w ciągu roku. Prawidłowe tempo wzrostu to około 5-7 centymetrów rocznie w okresie przedpokwitaniowym. Jeśli dziecko rośnie znacznie wolniej, nawet jeśli jego wzrost mieści się w normie, może to sygnalizować problem zdrowotny wymagający dalszej diagnostyki. Rodzice czasami martwią się, że ich dziecko jest najniższe w klasie, ale jeśli regularnie wyrasta z ubrań i butów co kilka miesięcy, to znak, że rośnie prawidłowo. Problem jest wtedy, gdy te same ubrania pasują przez rok lub dłużej.
Warto też porównać wzrost dziecka z przewidywanym wzrostem docelowym, który oblicza się na podstawie wzrostu obojga rodziców. Dla chłopców dodaje się wzrost matki i ojca, dzieli przez dwa i dodaje 6,5 cm. Dla dziewczynek odejmuje się 6,5 cm od tej średniej. Otrzymany wynik to przybliżony docelowy wzrost dorosłego dziecka. Jeśli dziecko znacznie odbiega od tej trajektorii, lekarz może zalecić dodatkowe badania.
Większość dzieci o niskim wzroście jest całkowicie zdrowych. Najczęstszymi przyczynami niskorosłości są dwa naturalne warianty wzrostu: rodzinna niskorosłość oraz konstytucjonalne opóźnienie wzrostu i dojrzewania. W przypadku rodzinnej niskorosłości dziecko ma niskich rodziców i po prostu dziedziczy ich geny odpowiedzialne za wzrost. Takie dzieci rosną w normalnym tempie, a ich wiek kostny (określany na podstawie zdjęcia rentgenowskiego lewej ręki) jest zgodny z wiekiem kalendarzowym. Ostatecznie osiągają niższy niż przeciętny wzrost dorosłej osoby, ale jest to wzrost odpowiadający ich genotypowi.
Konstytucjonalne opóźnienie wzrostu i dojrzewania to sytuacja, w której dziecko jest niskie przez większość dzieciństwa, ale ma opóźnione dojrzewanie płciowe. W rodzinie takich dzieci często spotyka się „późnych dojrzewających". Ich wiek kostny jest młodszy niż wiek kalendarzowy – na przykład 14-latek może mieć kości odpowiadające wiekowi 11 lat. Oznacza to, że dziecko ma jeszcze wiele czasu na wzrost. Po późniejszym wystąpieniu pokwitania następuje gwałtowny skok wzrostowy i ostatecznie takie dzieci osiągają normalny wzrost dorosłej osoby, choć może to nastąpić kilka lat później niż u rówieśników. Zarówno rodzinna niskorosłość, jak i konstytucjonalne opóźnienie są uznawane za warianty normy i zazwyczaj nie wymagają interwencji medycznej.
Czasami jednak niskorosłość jest pierwszym objawem ukrytego problemu zdrowotnego. Wzrost wymaga dużo energii – organizm musi być w dobrej kondycji, aby rosnąć. Jeśli ciało dziecka zmaga się z jakimś stresem chorobowym, często wzrost jest pierwszą funkcją, która zostaje zahamowana. Przewlekłe choroby takie jak celiakia (nietolerancja glutenu), choroba zapalna jelit, choroby nerek, choroby serca czy przewlekła niedokrwistość mogą powodować słaby wzrost. W tych przypadkach leczenie podstawowej choroby często prowadzi do poprawy wzrostu.
Do przyczyn endokrynologicznych, czyli związanych z zaburzeniami hormonalnymi, należą: niedobór hormonu wzrostu, niedoczynność tarczycy oraz zespół Cushinga (nadmiar kortyzolu). Hormon wzrostu wydzielany przez przysadkę mózgową jest kluczowy dla prawidłowego wzrostu. Jego niedobór może być wrodzone lub nabyte – na przykład w wyniku guza przysadki lub uszkodzenia mózgu. Niedoczynność tarczycy oznacza niedobór hormonów tarczycy, które również są niezbędne do prawidłowego wzrostu. Zespół Cushinga, w którym organizm produkuje zbyt dużo kortyzolu lub dziecko przyjmuje duże dawki kortykosteroidów przez długi czas, również hamuje wzrost.
Niskorosłość jest również charakterystyczna dla wielu zespołów genetycznych, takich jak zespół Turnera (występujący tylko u dziewczynek, związany z brakiem lub nieprawidłowością jednego chromosomu X), zespół Downa, zespół Noonan czy zespół Pradera-Williego. W tych przypadkach niskorosłość zwykle występuje razem z innymi charakterystycznymi cechami fizycznymi, które pomagają w postawieniu diagnozy. Zaburzenia rozwoju kości, czyli dysplazje szkieletowe takie jak achondroplazja (najbardziej powszechna forma karłowatości), prowadzą do nieproporcjonalnej niskorosłości – kończyny są krótkie w stosunku do tułowia.
Niedożywienie i skrajnie zła dieta również mogą zahamować wzrost. Dzieci potrzebują odpowiedniej ilości kalorii, białka, witamin i minerałów, aby rosnąć. W krajach rozwiniętych niedożywienie jest rzadsze, ale może wystąpić przy skrajnie ograniczonych dietach, zaburzeniach odżywiania czy przy chorobach powodujących złe wchłanianie składników odżywczych.
Kiedy pediatra podejrzewa problem ze wzrostem, kieruje dziecko do specjalisty – zazwyczaj endokrynologa dziecięcego. Diagnoza rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu medycznego. Lekarz pyta o wzrost i wagę przy urodzeniu, tempo wzrostu w kolejnych latach życia, choroby przewlekłe, przyjmowane leki, diety, a także o wzrost rodziców i innych członków rodziny. Ważne są także informacje o przebiegu pokwitania u rodziców – czy było ono wczesne, normalne czy późne.
Następnie przeprowadza się dokładne badanie fizykalne. Lekarz sprawdza proporcje ciała – czy wszystkie części są proporcjonalne, czy może kończyny są krótsze w stosunku do tułowia. Ocenia także cechy mogące wskazywać na zespoły genetyczne oraz stadium rozwoju płciowego. Zbyt wczesne lub zbyt późne dojrzewanie może dostarczyć ważnych wskazówek diagnostycznych.
Kluczowym badaniem jest określenie wieku kostnego. Polega ono na wykonaniu zdjęcia rentgenowskiego lewej dłoni i nadgarstka. Lekarz porównuje stopień dojrzałości kości z atlasami odniesienia i określa tzw. wiek kostny. Jeśli wiek kostny jest zgodny z wiekiem kalendarzowym, może to wskazywać na rodzinną niskorosłość. Jeśli wiek kostny jest opóźniony (na przykład u 14-latka kości wyglądają jak u 11-latka), może to sugerować konstytucjonalne opóźnienie wzrostu lub niektóre choroby hormonalne. Wiek kostny pozwala też przewidzieć, ile dziecko jeszcze urośnie – im bardziej niedojrzałe kości, tym więcej czasu na wzrost.
Badania laboratoryjne obejmują podstawowe testy krwi: morfologię (aby wykluczyć niedokrwistość), odczyn Biernackiego (OB) (wskaźnik stanu zapalnego), badanie funkcji tarczycy (TSH i hormony tarczycy), testy funkcji nerek i wątroby. Wykonuje się także oznaczenie transglutaminazy tkankowej – przeciwciał wskazujących na celiakię. Aby ocenić układ hormonu wzrostu, oznacza się poziom IGF-1 (insulinopodobnego czynnika wzrostu 1) i IGFBP-3 – białek, których stężenie zależy od wydzielania hormonu wzrostu.
Jeśli podejrzewa się niedobór hormonu wzrostu, konieczne są testy stymulacyjne. Polega to na podaniu dziecku substancji stymulującej wydzielanie hormonu wzrostu (na przykład klonidyny, argininy, glukagonu lub insuliny) i mierzeniu poziomu hormonu wzrostu we krwi w kolejnych odstępach czasu. Prawidłowa odpowiedź to osiągnięcie szczytowego poziomu powyżej określonego progu. Jeśli poziom pozostaje niski, potwierdza to niedobór hormonu wzrostu. Test ten wymaga ścisłego nadzoru medycznego, gdyż niektóre substancje stymulujące mogą powodować skutki uboczne.
W przypadku podejrzenia przyczyn genetycznych lekarz może zlecić badania genetyczne – na przykład kariotyp (badanie chromosomów) w celu wykrycia zespołu Turnera lub innych aberracji chromosomowych. W niektórych przypadkach wykonuje się bardziej zaawansowane testy genetyczne, w tym sekwencjonowanie genów odpowiedzialnych za wzrost.
Leczenie niskorosłości zawsze zależy od jej przyczyny. Jeśli niskorosłość jest wariantem normy – jak w rodzinnej niskorosłości czy konstytucjonalnym opóźnieniu wzrostu – zazwyczaj nie wymaga interwencji medycznej. Lekarz monitoruje wzrost dziecka w czasie i zapewnia rodziców, że dziecko osiągnie wzrost odpowiedni dla swojego potencjału genetycznego. W takich przypadkach kluczowe jest wsparcie psychologiczne, jeśli dziecko cierpi emocjonalnie z powodu niskiego wzrostu – na przykład jest nękane w szkole. Psycholog lub terapeuta może pomóc dziecku radzić sobie ze stresem i budować pewność siebie.
Gdy niskorosłość jest objawem przewlekłej choroby, leczenie tej choroby często prowadzi do poprawy wzrostu. Na przykład dzieci z celiakią, które przestrzegają diety bezglutenowej, zwykle zaczynają lepiej rosnąć. Dzieci z chorobami zapalnymi jelit otrzymują odpowiednie leczenie farmakologiczne i dietetyczne. W przypadku niedokrwistości suplementuje się żelazo lub leczy przyczynę niedokrwistości. Czasem poprawa odżywiania i leczenie niedożywienia wystarczają, by przywrócić prawidłowe tempo wzrostu.
W przypadku niedoczynności tarczycy leczenie polega na codziennym przyjmowaniu syntetycznego hormonu tarczycy – lewotyroksyny. Jest to prosty i bezpieczny lek, który uzupełnia niedobór hormonu. Po rozpoczęciu leczenia wzrost zwykle się normalizuje. Ważne jest regularne monitorowanie poziomu hormonów tarczycy, aby dostosować dawkę leku.
Najważniejszym lekiem stosowanym w leczeniu niskorosłości jest rekombinowany ludzki hormon wzrostu (rhGH). Jest to syntetyczna wersja naturalnego hormonu wzrostu, wytwarzana metodami inżynierii genetycznej. Hormon wzrostu jest podawany w postaci codziennych zastrzyków podskórnych, zwykle wieczorem przed snem, ponieważ naturalny szczyt wydzielania hormonu przypada na godziny nocne. Leczenie to jest zatwierdzone i stosowane u dzieci z potwierdzoną niedoczynnością przysadki lub niedoborem hormonu wzrostu.
Mechanizm działania hormonu wzrostu jest złożony. Hormon wiąże się z receptorami w wątrobie i innych tkankach, co prowadzi do wydzielania IGF-1 (insulinopodobnego czynnika wzrostu 1). IGF-1 bezpośrednio stymuluje chrząstki wzrostowe w kościach, powodując ich wydłużanie. Hormon wzrostu wpływa także na metabolizm – zwiększa syntezę białek, sprzyja spalaniu tłuszczu i reguluje poziom glukozy we krwi.
Leczenie hormonem wzrostu u dzieci z niedoborem jest bardzo skuteczne – zazwyczaj dzieci zaczynają rosnąć szybciej już w pierwszym roku terapii. Tempo wzrostu może wzrosnąć z 3-4 cm rocznie do 8-12 cm rocznie. Terapia jest kontynuowana przez wiele lat, często aż do zamknięcia chrząstek wzrostowych pod koniec okresu dojrzewania. Dawka jest ustalana indywidualnie w zależności od masy ciała dziecka i odpowiedzi na leczenie.
Hormon wzrostu jest również zatwierdzony do stosowania w niektórych zespołach genetycznych powodujących niskorosłość, takich jak zespół Turnera, zespół Pradera-Williego czy zespół Noonan. W zespole Turnera hormon wzrostu – czasem w połączeniu z małymi dawkami androgenów – może zwiększyć docelowy wzrost dorosłej osoby o kilka centymetrów. Leczenie rozpoczyna się zazwyczaj we wczesnym dzieciństwie.
Istnieje także kategoria dzieci z idiopatyczną niskorosłością, czyli niskorosłością bez konkretnej, wykrywalnej przyczyny. To dzieci, które nie mają niedoboru hormonu wzrostu, nie mają żadnej choroby ani zespołu genetycznego, ale są bardzo niskie – poniżej pierwszego percentyla. W niektórych krajach, w tym w Stanach Zjednoczonych, hormon wzrostu jest dopuszczony do stosowania także w tej grupie. Jednak skuteczność jest mniejsza niż u dzieci z prawdziwym niedoborem hormonu wzrostu – średni przyrost wzrostu docelowego wynosi około 4-6 cm.
Leczenie hormonem wzrostu ma pewne skutki uboczne, choć zazwyczaj są one łagodne. Mogą wystąpić bóle głowy, bóle stawów i mięśni, obrzęki, a także zwiększone ryzyko rozwoju skoliozy (bocznego skrzywienia kręgosłupa). Istnieje teoretyczne ryzyko wpływu na metabolizm glukozy i rozwój cukrzycy, dlatego dzieci w trakcie terapii są regularnie monitorowane. W rzadkich przypadkach może wystąpić łagodne nadciśnienie wewnątrzczaszkowe (stan, w którym wzrasta ciśnienie wewnątrz czaszki, powodując bóle głowy i problemy ze wzrokiem). W czasie terapii lekarz regularnie bada dziecko, monitoruje wzrost, wykonuje badania laboratoryjne i kontroluje wiek kostny.
W bardzo rzadkich przypadkach, gdy niskorosłość jest ekstremalna i powoduje poważne ograniczenia funkcjonalne, rozważa się chirurgiczne wydłużanie kończyn. Procedura ta polega na przecięciu kości goleni lub uda, zastosowaniu specjalnych aparatów zewnętrznych i stopniowym, kontrolowanym rozciąganiu kości, co stymuluje jej wzrost. Jest to długi, bolesny i wymagający proces rehabilitacji, obarczony ryzykiem powikłań takich jak zakażenia, nieprawidłowe zrastanie kości czy uszkodzenie nerwów. Dlatego jest stosowany tylko w wyjątkowych sytuacjach.
Choć rekombinowany hormon wzrostu jest standardem leczenia niedoboru hormonu wzrostu od kilkudziesięciu lat, badacze wciąż poszukują nowych, skuteczniejszych i wygodniejszych metod leczenia niskorosłości. Aktualnie w badaniach klinicznych testowane są nowatorskie terapie, które mogą w przyszłości uzupełnić lub zastąpić dotychczasowe leczenie. Warto zaznaczyć, że udział w badaniach klinicznych jest często możliwy dla pacjentów spełniających określone kryteria, a ośrodki badawcze znajdują się w różnych krajach, w tym w Stanach Zjednoczonych, Europie i innych regionach świata.
Jednym z kierunków badań jest opracowanie długo działających form hormonu wzrostu. Obecne leczenie wymaga codziennych zastrzyków, co jest uciążliwe dla dzieci i ich rodzin. Naukowcy opracowują preparaty, które wymagałyby zastrzyku tylko raz w tygodniu, a nawet raz w miesiącu. Takie terapie są obecnie w fazie badań klinicznych fazy II i III – czyli testowane są pod kątem skuteczności i bezpieczeństwa w porównaniu ze standardowym leczeniem. Wstępne wyniki sugerują, że długo działający hormon wzrostu może być równie skuteczny jak codzienny zastrzyk, przy znacznie lepszej wygodzie stosowania.
Innym obiecującym kierunkiem jest terapia z użyciem IGF-1 – insulinopodobnego czynnika wzrostu 1. Jak wspomniano wcześniej, hormon wzrostu działa między innymi poprzez stymulację produkcji IGF-1 w wątrobie. U niektórych dzieci z niskorosłością występuje rzadki stan zwany niewrażliwością na hormon wzrostu lub brakiem receptora hormonu wzrostu (zespół Larona). W tym przypadku organizm produkuje hormon wzrostu, ale receptory w komórkach nie odpowiadają na niego, więc IGF-1 nie jest wydzielany. Takim pacjentom podawanie hormonu wzrostu nie pomoże. Zastosowanie terapii rekombinowanym IGF-1 (substancja o nazwie mecasermin) obchodzi ten problem i bezpośrednio stymuluje wzrost. Terapia ta jest już zatwierdzona w niektórych krajach dla pacjentów z ciężką pierwotną niewrażliwością na hormon wzrostu i jest badana w różnych fazach badań klinicznych dla innych wskazań.
W przypadku niektórych zespołów genetycznych, takich jak achondroplazja, naukowcy badają zupełnie nowe podejścia. Achondroplazja to najczęstsza forma dysplazji szkieletowej, spowodowana mutacją w genie receptora czynnika wzrostu fibroblastów typu 3 (FGFR3). Mutacja ta prowadzi do nadmiernej aktywności tego receptora, co hamuje wzrost chrząstki wzrostowej w kościach. Badacze opracowali inhibitory FGFR3 oraz analogi peptydów natriuretycznych typu C (CNP), które mogą częściowo blokować hamujące działanie FGFR3 i przywrócić bardziej prawidłowy wzrost kości. Jedna z takich substancji, o nazwie wosorityd, przeszła badania kliniczne fazy III i jest obecnie dostępna w niektórych krajach jako leczenie achondroplazji u dzieci. Mechanizm działania polega na naśladowaniu naturalnego CNP, który przeciwdziała hamującemu sygnałowi FGFR3, co pozwala chrząstce wzrostowej na lepszy wzrost.
Trwają także badania nad terapiami genowymi w leczeniu niektórych genetycznych przyczyn niskorosłości. Terapia genowa polega na wprowadzeniu do organizmu prawidłowej kopii genu, który jest zmutowany i powoduje chorobę. W kontekście niskorosłości jest to wciąż technologia eksperymentalna, ale ma potencjał do trwałego rozwiązania problemu, a nie tylko łagodzenia objawów. Badania te znajdują się w bardzo wczesnych fazach, głównie w badaniach przedklinicznych (na zwierzętach) lub we wczesnych fazach badań klinicznych fazy I, gdzie sprawdza się głównie bezpieczeństwo terapii.
W badaniach klinicznych testuje się także nowe cząsteczki aktywujące szlaki sygnałowe wzrostu na poziomie komórkowym. Na przykład substancje wpływające na szlak przekaźnictwa sygnału przez białka MAPK (kinazy aktywowane mitogenami) lub szlak mTOR (białko docelowe rapamycyny u ssaków). Te szlaki są kluczowe dla regulacji wzrostu komórek i metabolizmu, a ich modulacja może potencjalnie wspierać wzrost. Badania te są jednak na bardzo wczesnym etapie i wymagają dokładnego określenia profilu bezpieczeństwa.
Dla pacjentów z zespołem Turnera, poza standardowym hormonem wzrostu, badane są terapie łączone – hormon wzrostu w połączeniu z oksandrolonem (słabym androgenem anabolicznym) lub innymi substancjami wspomagającymi wzrost. Badania kliniczne fazy II i III wykazują, że takie połączenie może w niektórych przypadkach dać lepsze wyniki niż samo stosowanie hormonu wzrostu, choć wymaga to monitorowania ewentualnych skutków ubocznych związanych z androgenami.
Badania kliniczne nad niskorosłością są prowadzone w wielu krajach. W Stanach Zjednoczonych wiele ośrodków akademickich, takich jak Yale Medicine czy Children's National Hospital, rekrutuje pacjentów do badań nad nowymi terapiami. W Europie podobne badania są prowadzone w specjalistycznych klinikach pediatrycznych i endokrynologicznych. Niektóre badania są międzynarodowe, co oznacza, że pacjenci z różnych krajów mogą brać udział w tym samym protokole badawczym. Ośrodki badawcze zazwyczaj poszukują dzieci spełniających określone kryteria – na przykład konkretnej przyczyny niskorosłości, określonego wieku czy stadium wzrostu. Udział w badaniu klinicznym wiąże się z rygorystycznym monitorowaniem stanu zdrowia, regularnymi wizytami kontrolnymi i badaniami, a także z możliwością otrzymania dostępu do eksperymentalnych terapii, które mogą okazać się skuteczniejsze niż standardowe leczenie.
Ten poradnik ma pomóc Ci zrozumieć schorzenie. Nie zastąpi rozmowy z lekarzem, który najlepiej zna Twoją sytuację.
Opowiedz nam o swoim schorzeniu – przeszukamy wszystkie badania w Europie i skontaktujemy Cię z właściwym ośrodkiem.
