Rak płaskonabłonkowy przełyku Podstawowe informacje

Epidemiologia raka płaskonabłonkowego przełyku

Rak przełyku jest dziesiątym najczęstszym nowotworem złośliwym na świecie. Rak płaskonabłonkowy przełyku stanowi jeden z dwóch głównych typów raka przełyku i występuje z różną częstością w zależności od regionu geograficznego1. Szacowana roczna zachorowalność wynosi około 1 na 29 400 osób2.

Rozkład geograficzny tego nowotworu jest bardzo charakterystyczny. Rak płaskonabłonkowy przełyku częściej występuje w krajach azjatyckich, afrykańskich oraz w części Europy Wschodniej3. W Stanach Zjednoczonych i innych krajach zachodnich częstszy jest inny typ raka przełyku – gruczolakorak (rak rozwijający się z komórek gruczołowych), jednak rak płaskonabłonkowy nadal stanowi istotny problem zdrowotny w tych regionach4.

Choroba dotyka przede wszystkim osoby starsze. Średni wiek zachorowania mieści się między 60 a 70 rokiem życia2. Mężczyźni chorują częściej niż kobiety, chociaż dokładne przyczyny tej różnicy płciowej nie są w pełni poznane i stanowią przedmiot badań naukowych3. Ta przewaga zachorowań wśród mężczyzn może częściowo wynikać z różnic w narażeniu na czynniki ryzyka, takie jak palenie tytoniu czy spożywanie alkoholu.

Rokowanie w przypadku raka płaskonabłonkowego przełyku zależy od zaawansowania choroby w momencie rozpoznania. Statystyki przeżycia pięcioletniego różnią się znacznie w zależności od stadium. Dla stadium 1, prawie 65 na 100 osób przeżywa 5 lat lub dłużej od momentu diagnozy. W stadium 2 wskaźnik ten spada do około 30 na 100 osób, a w stadium 3 do około 20 na 100 osób5. Te liczby podkreślają znaczenie wczesnego wykrywania choroby.

Przyczyny powstawania raka płaskonabłonkowego przełyku

Rak płaskonabłonkowy przełyku powstaje, gdy komórki w wewnętrznej wyściółce przełyku zaczynają niekontrolowanie się dzielić i rozrastać. Te komórki, zwane komórkami płaskonabłonkowymi (cienkie, płaskie komórki wyściełające przełyk), zamiast normalnie funkcjonować, zaczynają tworzyć guz nowotworowy (nieprawidłową masę tkankową powstałą z niekontrolowanego podziału komórek)4.

Przyczyny rozwoju tego typu nowotworu są złożone i wieloczynnikowe. Choroba nie jest zakaźna – nie można się nią zarazić od innej osoby ani jej przekazać. Zamiast tego rozwija się w wyniku nagromadzenia uszkodzeń w materiale genetycznym komórek przełyku na przestrzeni wielu lat2. Te uszkodzenia mogą być spowodowane długotrwałym działaniem różnych substancji drażniących i szkodliwych na delikatną wyściółkę przełyku.

Rak ten rozwija się stopniowo. Na początku pojawia się dysplazja (nieprawidłowy wzrost komórek, który nie jest jeszcze rakiem, ale może do niego prowadzić), która może być niskiego lub wysokiego stopnia. Dysplazja wysokiego stopnia jest czasem nazywana rakiem in situ lub stadium 0, co oznacza, że nieprawidłowe komórki są obecne tylko w najbardziej powierzchownej warstwie przełyku6. Jeśli nie zostanie wykryta i leczona, dysplazja może przekształcić się w raka inwazyjnego, który wrasta w głębsze warstwy ściany przełyku.

Czynniki ryzyka rozwoju raka płaskonabłonkowego przełyku

Niektóre osoby są bardziej narażone na rozwój raka płaskonabłonkowego przełyku niż inne. Znajomość czynników ryzyka może pomóc w podjęciu działań zapobiegawczych, chociaż posiadanie jednego lub kilku czynników ryzyka nie oznacza, że z pewnością zachorujemy na raka.

Palenie tytoniu jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka raka płaskonabłonkowego przełyku. Stosowanie wszelkich form tytoniu – papierosów, cygar, fajek czy tytoniu bezdymnego – zwiększa ryzyko zachorowania4. Im dłużej osoba pali i im więcej pali, tym większe jest ryzyko. Tytoń zawiera setki substancji chemicznych, z których wiele jest rakotwórczych, a te substancje bezpośrednio kontaktują się z wyściółką przełyku podczas połykania śliny.

Nadmierne spożywanie alkoholu również znacząco zwiększa ryzyko rozwoju tego nowotworu4. Alkohol działa drażniąco na komórki wyściełające przełyk i może je uszkadzać. Co więcej, łączenie palenia tytoniu z piciem alkoholu mnoży ryzyko w sposób bardziej niż addytywny – wspólne działanie tych dwóch czynników jest bardziej szkodliwe niż suma ich pojedynczych efektów7.

Żucie betelu (liści rośliny zwyczajowo żutych w Azji) lub orzecha areca (nasiona palmy arekowej) jest kolejnym istotnym czynnikiem ryzyka, szczególnie w regionach, gdzie te praktyki są powszechne7. Substancje zawarte w tych produktach mogą uszkadzać komórki przełyku i prowadzić do zmian nowotworowych.

Wiek powyżej 60 lat zwiększa prawdopodobieństwo zachorowania, podobnie jak płeć męska2. Chociaż nie możemy kontrolować tych czynników, świadomość podwyższonego ryzyka może skłonić do większej czujności i uczestnictwa w badaniach przesiewowych, jeśli są dostępne.

Przewlekła choroba refluksowa przełyku (GERD) (stan, w którym zawartość żołądka, w tym kwas żołądkowy, cofa się do przełyku) nie jest tak silnie związana z rakiem płaskonabłonkowym jak z gruczolakorakiem przełyku, jednak długotrwałe podrażnienie przełyku kwasem może zwiększać ryzyko7. Osoby z GERD powinny konsultować się z lekarzem w sprawie leczenia objawów.

Objawy raka płaskonabłonkowego przełyku

W początkowych stadiach rak płaskonabłonkowy przełyku zwykle nie daje żadnych zauważalnych objawów. To opóźnienie w pojawieniu się symptomów jest jednym z powodów, dla których choroba często jest wykrywana dopiero w bardziej zaawansowanym stadium2.

Najczęstszym objawem, który w końcu się pojawia, jest trudność w połykaniu, nazywana medycznie dysfagią (utrudnione przechodzenie pokarmu przez przełyk). Początkowo osoba może zauważyć problemy z połykaniem stałego jedzenia, takiego jak mięso czy chleb. W miarę jak guz rośnie i coraz bardziej zwęża światło przełyku, trudność w połykaniu stopniowo postępuje i może dotyczyć także płynów2. Ta progresja jest dla wielu pacjentów bardzo frustrująca i może prowadzić do zmiany diety na płynną lub półpłynną.

Niewyjaśniona utrata masy ciała jest kolejnym częstym objawem2. Może ona wynikać z kilku powodów: trudności w jedzeniu z powodu problemów z połykaniem, zmniejszonego apetytu lub efektu samej obecności nowotworu na metabolizm organizmu. Jeśli ktoś traci wagę bez zamierzonej zmiany diety czy aktywności fizycznej, powinien to zgłosić lekarzowi.

Niektórzy pacjenci odczuwają odynofagię (ból podczas połykania), która może być ostra lub tępa i pojawia się za mostkiem w trakcie przechodzenia pokarmu przez przełyk2. Inni skarżą się na chrypkę, przewlekły kaszel lub ból w klatce piersiowej. Te objawy mogą wystąpić, jeśli rak rozrósł się poza przełyk i naciska na sąsiednie struktury3.

W bardziej zaawansowanych przypadkach mogą pojawić się objawy związane z rozprzestrzenieniem raka do innych części ciała. Jeśli rak przerzutował do kości, może wystąpić ból kostny. Rzadziej może dojść do krwawienia do przełyku – krew ta przechodzi przez układ trawienny i może sprawić, że stolec staje się czarny3.

Zapobieganie rakowi płaskonabłonkowemu przełyku

Rak płaskonabłonkowy przełyku jest w dużej mierze chorobą, której można zapobiec poprzez modyfikację stylu życia i unikanie znanych czynników ryzyka. Nie wszystkie przypadki można jednak zapobiec, ponieważ choroba ma złożone przyczyny.

Najlepszym sposobem na zmniejszenie ryzyka jest całkowite unikanie tytoniu. Osoby, które nie palą, nie powinny zaczynać, a osoby palące powinny dążyć do rzucenia palenia8. Rzucenie palenia zmniejsza ryzyko raka przełyku, a korzyści rosną z czasem. Istnieje wiele programów wsparcia i metod farmakologicznych, które mogą pomóc w tym procesie.

Ograniczenie spożycia alkoholu jest kolejnym ważnym krokiem w prewencji. Osobom, które decydują się pić alkohol, zaleca się ograniczenie do nie więcej niż dwóch standardowych drinków tygodniowo7. Im mniej się pije, tym mniejsze jest ryzyko raka. Najlepiej w ogóle nie pić alkoholu, aby ryzyko nowotworu było jak najniższe.

Osoby pochodzące z regionów, gdzie powszechne jest żucie betelu lub orzecha areca, powinny unikać tych praktyk, ponieważ są one związane z podwyższonym ryzykiem raka płaskonabłonkowego przełyku7.

Leczenie przewlekłej choroby refluksowej przełyku (GERD) może pomóc zmniejszyć ryzyko. Osoby z objawami zgagi, regurgitacji czy dyskomfortu w klatce piersiowej powinny skonsultować się z lekarzem w sprawie odpowiedniej diagnostyki i leczenia7. Leczenie może obejmować zmiany w diecie, leki zmniejszające produkcję kwasu żołądkowego lub inne interwencje.

Patofizjologia – jak rak płaskonabłonkowy zmienia działanie przełyku

Zrozumienie tego, jak rak płaskonabłonkowy wpływa na normalną funkcję przełyku, pomaga wyjaśnić, dlaczego pojawiają się określone objawy i jak choroba postępuje.

Przełyk jest mięśniową rurką, której głównym zadaniem jest transportowanie pokarmu i płynów z gardła do żołądka. Ściana przełyku składa się z kilku warstw: wewnętrznej wyściółki zwanej błoną śluzową (najbardziej wewnętrzna warstwa złożona z komórek nabłonkowych), warstwy tkanki łącznej, warstw mięśniowych i zewnętrznej osłonki4.

Rak płaskonabłonkowy rozpoczyna się w płaskich komórkach wyścielających wewnętrzną powierzchnię przełyku. Komórki te są zwykle ułożone w cienką, uporządkowaną warstwę. Gdy zaczynają się przekształcać w komórki nowotworowe, tracą swoje normalne cechy i zaczynają niekontrolowanie się dzielić. Te nieprawidłowe komórki gromadzą się, tworząc guz4.

W miarę wzrostu guza zaczyna on zajmować coraz więcej miejsca w świetle przełyku. Mimo że przełyk jest elastyczny i może się rozciągać, aby pomieścić większe kęsy jedzenia, guz w końcu staje się na tyle duży, że zaczyna blokować przechodzenie pokarmu. To właśnie ten mechaniczny efekt zwężenia tłumaczy, dlaczego pacjenci zaczynają odczuwać trudności w połykaniu, najpierw z jedzeniem stałym, a potem z płynami1.

Rak płaskonabłonkowy przełyku jest agresywny, co oznacza, że komórki nowotworowe mają tendencję do szybkiego wzrostu i wczesnego rozprzestrzeniania się. W miarę jak guz rośnie w głąb, przenika przez kolejne warstwy ściany przełyku – od błony śluzowej, przez warstwę tkanki łącznej i mięśniową, aż do zewnętrznej osłonki4. Im głębiej guz wrasta, tym bardziej zaawansowane jest stadium choroby i tym trudniejsze jest leczenie.

Komórki nowotworowe mogą również rozprzestrzeniać się do pobliskich węzłów chłonnych (małe struktury będące częścią układu odpornościowego, które filtrują limfę i pomagają zwalczać infekcje). Węzły chłonne działają jak stacje przeładunkowe – komórki rakowe mogą tam dotrzeć przez naczynia limfatyczne i dalej się rozprzestrzeniać9. Obecność komórek nowotworowych w węzłach chłonnych jest ważnym czynnikiem prognostycznym i wpływa na decyzje terapeutyczne.

W najbardziej zaawansowanych stadiach komórki rakowe mogą przedostać się do krwiobiegu i dotrzeć do odległych narządów, takich jak wątroba, płuca czy kości, powodując przerzuty (rozprzestrzenienie się raka z pierwotnego miejsca do innych części ciała)9. Ten proces znacznie pogarsza rokowanie i zmienia podejście do leczenia.

Guz może również narastać na sąsiednie struktury, takie jak tchawica czy nerwy krtaniowe, co może prowadzić do dodatkowych objawów, takich jak chrypka czy kaszel. Jeśli rak przerosnie do tchawicy, może powstać połączenie między przełykiem a drogami oddechowymi, co jest poważnym powikłaniem.