Amyloidoza pierwotna to rzadka choroba, w której nieprawidłowe białka gromadzą się w narządach i tkankach organizmu, utrudniając ich prawidłowe funkcjonowanie. Wczesna diagnoza i leczenie są kluczowe dla zapobiegania postępowi choroby i mogą znacząco wydłużyć życie.
Czym jest amyloidoza pierwotna
Amyloidoza pierwotna, znana również jako amyloidoza AL (od angielskich słów "amyloid light chain"), jest najczęstszą postacią amyloidozy układowej. Jest to rzadkie schorzenie, w którym nieprawidłowe białka gromadzą się w różnych narządach i tkankach ciała. Nagromadzenie tych nieprawidłowych białek nazywamy złogami amyloidu.
W amyloidozie AL nieprawidłowe białka to łańcuchy lekkie - fragmenty przeciwciał produkowanych przez komórki plazmatyczne w szpiku kostnym. Te łańcuchy lekkie stanowią część struktury immunoglobulin, które odgrywają ważną rolę w układzie odpornościowym. W przypadku tej choroby komórki plazmatyczne produkują nadmierne ilości nieprawidłowych łańcuchów lekkich, które zamiast tworzyć przeciwciała, przybierają nieprawidłową strukturę i odkładają się jako amyloid w różnych narządach.
Nazwa "amyloidoza AL" pochodzi od połączenia litery A oznaczającej amyloidozę oraz litery L oznaczającej łańcuchy lekkie (ang. "light chain"). Choroba ta jest często określana jako amyloidoza pierwotna, ponieważ zwykle nie występuje w związku z wcześniejszą lub współistniejącą chorobą.
Przyczyna amyloidozy pierwotnej nie jest do końca poznana. Geny mogą odgrywać pewną rolę w jej rozwoju. Choroba związana jest z nieprawidłową i nadmierną produkcją specyficznych białek przez komórki plazmatyczne w szpiku kostnym.
W amyloidozie AL nieprawidłowe komórki plazmatyczne wytwarzają nadmierne ilości nieprawidłowych białek łańcuchów lekkich. Zamiast prawidłowo tworzyć immunoglobuliny, te białka stają się źle zwinięte i odkładają się jako amyloid w różnych narządach ciała. Te złogi białkowe krążą we krwi i mogą gromadzić się w narządach w całym organizmie, powodując ich uszkodzenie.
Większość pacjentów z amyloidozą AL otrzymuje diagnozę po 50. roku życia, chociaż niektórzy dorośli pacjenci zostali zdiagnozowani już w wieku 20 lat. Choroba dotyka zarówno mężczyzn, jak i kobiet, choć występuje nieznacznie częściej u mężczyzn.
Chociaż amyloidoza AL nie jest rodzajem nowotworu, jest często ściśle związana z szpiczakiem mnogim. Oba schorzenia są zaburzeniami komórek plazmatycznych, a wiele metod leczenia amyloidozy AL zostało zaadaptowanych z protokołów leczenia szpiczaka mnogiego. Około 10-15% pacjentów z amyloidozą AL ma również szpiczaka mnogiego i otrzymuje opiekę w przypadku obu schorzeń.
Objawy i dolegliwości
Objawy amyloidozy pierwotnej zależą od tego, które narządy są dotknięte chorobą. Schorzenie to może wpływać na wiele narządów i tkanek, w tym język, jelita, mięśnie szkieletowe i gładkie, nerwy, skórę, więzadła, serce, wątrobę, śledzionę, nerki i pęcherz moczowy. Każdy narząd oprócz mózgu może być dotknięty chorobą.
Objawy mogą obejmować:
Obrzęk kostek i nóg
Zmęczenie i osłabienie
Duszność
Drętwienie, mrowienie lub ból dłoni i stóp, szczególnie ból w nadgarstku (zespół cieśni nadgarstka)
Utratę lub przyrost masy ciała
Nieprawidłowy rytm serca
Problemy z połykaniem
Zmiany skórne, takie jak pogrubienie lub łatwe powstawanie siniaków, lub fioletowe plamy wokół oczu
Powiększony język
Osłabiony chwyt dłoni
Inne objawy, które mogą wystąpić, to:
Zmniejszona ilość moczu
Biegunka
Chrypka lub zmieniający się głos
Ból stawów
Ogólne osłabienie
Zajęcie serca
70-80% osób z amyloidozą AL ma zajęcie serca, a zajęcie serca jest główną przyczyną zgonów. Powikłania sercowe obejmują niewydolność serca i zaburzenia rytmu serca. Wczesne zajęcie serca w amyloidozie AL może objawiać się jako niskie napięcie elektryczne na elektrokardiogramie, koncentryczny przerost lewej komory i dysfunkcja rozkurczowa (zaburzenie rozluźniania się mięśnia sercowego).
Zajęcie nerek
Nerki są często zajęte w układowej amyloidozie AL, u 60-70% osób występuje zajęcie nerek. Objawy choroby nerek i niewydolności nerek mogą obejmować zatrzymywanie płynów, obrzęki i duszność. Inne objawy zajęcia nerek mogą obejmować utratę białka w moczu, niski poziom albuminy we krwi i wtórną hiperlipidemię (zespół nerczycowy - zespół objawów związanych z uszkodzeniem nerek).
Serce
Nerki
Wątroba
Śledziona
Układ nerwowy
Przewód pokarmowy
Skóra
Język
Szpik kostny
Rozpoznanie choroby
Droga do otrzymania diagnozy amyloidozy AL może być długa i frustrująca. Prawie jedna trzecia osób z tym schorzeniem odwiedzi ponad pięciu lekarzy przed otrzymaniem diagnozy. Około 70% pacjentów nie otrzyma diagnozy przez ponad rok po pierwszym wystąpieniu objawów. Do 20% pacjentów z amyloidozą nie jest prawidłowo zdiagnozowanych przez dwa lata lub dłużej.
Częścią problemu w otrzymaniu prawidłowej diagnozy jest to, że objawy amyloidozy AL mogą być podobne do objawów wielu innych, często bardziej rozpowszechnionych chorób, a pierwsze oznaki choroby mogą być mylone ze starzeniem się.
Badania diagnostyczne
Lekarz zbada pacjenta i zapyta o historię medyczną oraz objawy. Badanie fizykalne może wykazać powiększoną wątrobę lub śledzionę, lub oznaki uszkodzenia serca lub nerwów.
Pierwszym krokiem w diagnozowaniu amyloidozy powinny być badania krwi i moczu w celu wykrycia nieprawidłowych białek. Inne badania zależą od objawów i narządu, który może być dotknięty.
Aby potwierdzić diagnozę amyloidozy, konieczna jest biopsja (pobranie małego fragmentu tkanki do badania pod mikroskopem). Biopsja może być pobrana z różnych miejsc w organizmie w zależności od tego, które narządy są podejrzewane o zajęcie.
Leczenie
Terapia amyloidozy łańcuchów lekkich ma na celu przywrócenie funkcji dotkniętych narządów poprzez ukierunkowanie na nieprawidłowy klon komórek plazmatycznych i spowolnienie odkładania się włókien amyloidu. Wczesna diagnoza i leczenie są niezbędne, aby zapobiec lub spowolnić postęp choroby.
Obecnie standardowym schematem leczenia pierwszej linii amyloidozy AL jest daratumumab z hialuronidazą w połączeniu z cyklofosfamidem, bortezomibem i deksametazonem. Jest to jedyna zatwierdzona przez FDA terapia pierwszej linii dla amyloidozy AL.
U kwalifikujących się pacjentów wykonuje się autologiczny przeszczep komórek macierzystych (przeszczep własnych komórek macierzystych), szczególnie u tych z niepełną odpowiedzią na leczenie farmakologiczne. Nie ma jednak solidnych dowodów na przewagę przeszczepu komórek macierzystych nad samą chemioterapią.
Główne postępy terapeutyczne zostały odkryte w ciągu ostatniej dekady. Mogą one wprowadzić amyloidozę AL w przedłużającą się remisję i wydłużyć życie. Jeśli choroba zostanie zdiagnozowana i leczona wcześnie, amyloidoza AL może stać się chorobą przewlekłą. Ale nieleczona prowadzi do stanów zagrażających życiu, które mogą być śmiertelne.
Kryteria kwalifikacji do przeszczepu
Kryteria kwalifikacyjne do autologicznego przeszczepu komórek macierzystych u pacjentów z amyloidozą AL z uszkodzeniem narządów końcowych obejmują:
Wiek 18-70 lat
Odpowiednia funkcja serca
Odpowiednia funkcja płuc
Rokowanie i przebieg
Wzór odkładania się amyloidu jest różny dla każdego pacjenta i często wpływa na więcej niż jeden narząd. Przebieg choroby i rokowanie zależą od typu amyloidozy, stopnia zajęcia narządów oraz szybkości diagnozy i rozpoczęcia leczenia.
Pacjenci mogą być stratyfikowani według ryzyka na podstawie stopnia zajęcia narządów i cech cytogenetycznych wysokiego ryzyka. Zajęcie serca jest główną przyczyną zgonów w amyloidozie AL.
Amyloidoza pierwotna może prowadzić do stanów, które obejmują:
Zespół cieśni nadgarstka (z powodu odkładania się białka w nerwie)
Uszkodzenie mięśnia sercowego (kardiomiopatia) prowadzące do zastoinowej niewydolności serca
Zaburzenia wchłaniania jelitowego
Obrzęk i nieprawidłowe funkcjonowanie wątroby
Niewydolność nerek
Zespół nerczycowy
Problemy z nerwami (neuropatia)
Niedociśnienie ortostatyczne (spadek ciśnienia krwi przystawaniu)
Życie z amyloidozą pierwotną
Amyloidoza AL może znacząco wpływać na życie zarówno fizycznie, jak i emocjonalnie. Ważne jest, aby przyjąć holistyczne podejście do opieki, które uwzględnia zarówno dobre samopoczucie fizyczne, jak i psychiczne.
Zarządzanie objawami na co dzień
Objawy amyloidozy AL mogą być bolesne i wyczerpujące. Istnieją jednak pewne małe zmiany, które zespół opieki zdrowotnej może zalecić jako podejście uzupełniające do leczenia podstawowego:
Zdrowe odżywianie i zmniejszenie spożycia soli
Staranie się pić 2-3 litry wody dziennie, aby pozostać nawodnionym (chyba że lekarz zalecił inaczej)
Regularne ćwiczenia fizyczne dostosowane do możliwości
Odpowiedni odpoczynek
Wsparcie i opieka
Po otrzymaniu diagnozy pacjenci będą mieli dostęp do różnych specjalistów opieki zdrowotnej (zespołu multidyscyplinarnego), którzy będą wspierać ich przez całą ścieżkę opieki. Będą oni współpracować, aby określić najlepszy sposób leczenia dla danego pacjenta, w oparciu o jego konkretną drogę chorobową.
Ważne jest, aby w przypadku wystąpienia objawów porozmawiać z lekarzem lub pielęgniarką, aby uzyskać poradę, szczególnie jeśli nastąpiła nagła zmiana.
info Ten poradnik ma pomóc Ci zrozumieć schorzenie. Nie zastąpi rozmowy z lekarzem, który najlepiej zna Twoją sytuację.
Francja
