Rak z komórek nerkowych Podstawowe informacje

Epidemiologia

Rak z komórek nerkowych (określany również jako RCC od angielskiego renal cell carcinoma) to najczęstszy rodzaj raka nerki występujący u dorosłych. Stanowi on aż od 85% do ponad 90% wszystkich nowotworów złośliwych nerek12. To oznacza, że zdecydowana większość osób z rakiem nerki zmaga się właśnie z tym typem nowotworu.

Na całym świecie diagnozuje się około 400 000 nowych przypadków raka z komórek nerkowych rocznie, a z powodu tej choroby umiera około 175 000 osób3. W samych Stanach Zjednoczonych oczekuje się około 82 000 nowych przypadków i 15 000 zgonów rocznie3. Rak nerki plasuje się na ósmym miejscu wśród najczęstszych nowotworów złośliwych w tym kraju.

Choroba ta dotyka przede wszystkim osoby starsze. Najczęściej jest rozpoznawana u ludzi w wieku od 50 do 70 lat, a konkretnie między 60 a 70 rokiem życia45. Mężczyźni chorują częściej niż kobiety – rak z komórek nerkowych występuje u nich około dwa razy częściej. Warto zaznaczyć, że chociaż choroba pojawia się głównie u osób starszych, może dotyczyć także młodszych pacjentów, szczególnie gdy w grę wchodzą uwarunkowania genetyczne.

Prognozy wskazują, że liczba przypadków raka nerki może się podwoić do 2050 roku6. Jest to niepokojący trend, który może być związany ze starzeniem się społeczeństwa oraz narastającym problemem otyłości i innych czynników ryzyka w populacji.

Przyczyny

Dokładna przyczyna powstania raka z komórek nerkowych nie jest w pełni poznana. Naukowcy wiedzą jednak, że większość przypadków raka nerki zaczyna się, gdy coś idzie nie tak z genami w komórkach nerek. Nikt nie potrafi powiedzieć z całą pewnością, dlaczego tak się dzieje5.

Tkanka pochodzenia dla raka z komórek nerkowych to nabłonek kanalików proksymalnych nerek – czyli wyściółka bardzo małych rurek znajdujących się w nerce7. Te drobne kanaliki pełnią w organizmie niezwykle ważną funkcję: filtrują krew, kierując potrzebne substancje, takie jak woda i składniki odżywcze, do krwiobiegu, jednocześnie odprowadzając odpady przez mocz1.

Rak nerki występuje w dwóch głównych formach: sporadycznej (niespadkowej), która stanowi około 96% przypadków, oraz dziedzicznej, odpowiadającej za około 4% zachorowań27. Obie formy są związane ze zmianami strukturalnymi w krótkim ramieniu chromosomu 3 (oznaczanego jako 3p). Badania genetyczne rodzin dotkniętych dziedzicznym rakiem nerki dostarczyły naukowcom cennych informacji o mechanizmach powstawania także sporadycznych przypadków tej choroby.

Wśród dziedzicznych schorzeń zwiększających ryzyko raka nerki najlepiej poznana jest choroba von Hippel-Lindaua (VHL), która wpływa na naczynia krwionośne w mózgu, oczach i innych częściach ciała4. Innym przykładem jest zespół Birta-Hogga-Dube – choroba genetyczna związana z łagodnymi guzami skóry i torbielami płucnymi4.

Czynniki ryzyka

Chociaż dokładna przyczyna raka z komórek nerkowych pozostaje nieznana, zidentyfikowano wiele czynników, które zwiększają ryzyko zachorowania. Palenie tytoniu jest najsilniejszym czynnikiem środowiskowym związanym z rozwojem tego nowotworu75. Palacze mają znacznie większe szanse na rozwinięcie raka nerki niż osoby niepalące, a co więcej, palenie zwiększa również ryzyko nawrotu choroby po leczeniu.

Nadmierna masa ciała to kolejny poważny czynnik ryzyka. Otyłość, obok palenia papierosów, stanowi jeden z dwóch głównych środowiskowych czynników ryzyka tej choroby75. Osoby z nadwagą powinny być szczególnie czujne i dbać o regularną kontrolę zdrowia.

Nadciśnienie tętnicze również zwiększa prawdopodobieństwo zachorowania45. Osoby z długotrwale niekontrolowanym wysokim ciśnieniem krwi są bardziej narażone na rozwój raka nerki. Warto podkreślić, że nie do końca jest jasne, czy samo nadciśnienie stanowi czynnik ryzyka, czy też leki stosowane w jego leczeniu.

Długotrwałe stosowanie niektórych leków, szczególnie środków przeciwbólowych lub leków moczopędnych (diuretyków), może podwyższać ryzyko48. Dializoterapia, czyli leczenie stosowane u osób z niewydolnością nerek, także jest związana ze zwiększonym ryzykiem rozwoju raka nerki4.

Niektóre schorzenia nerek zwiększają podatność na ten nowotwór. Do takich stanów należą: nerka podkowiasta (wrodzona wada rozwojowa), choroba wielotorbielowata nerek oraz przewlekła niewydolność nerek45. Osoby z tymi dolegliwościami powinny regularnie monitorować stan swoich nerek.

Historia rodzinna również ma znaczenie. Jeśli w rodzinie występowały przypadki raka nerki, ryzyko zachorowania wzrasta45. Może to świadczyć o dziedzicznych predyspozycjach genetycznych do rozwoju tej choroby.

Objawy

Jedną z największych trudności w wykrywaniu raka z komórek nerkowych jest fakt, że we wczesnych stadiach choroba często nie daje żadnych objawów. RCC zwykle nie powoduje objawów, a lekarze często odkrywają guzy przypadkowo podczas badań obrazowych wykonywanych z zupełnie innych powodów11. Na przykład pacjent może przejść tomografię komputerową z powodu bólu brzucha lub badanie ultrasonograficzne w związku z innym problemem zdrowotnym, a wtedy zostaje wykryty guz nerki.

Gdy nowotwór rośnie i osiąga większe rozmiary, mogą pojawić się charakterystyczne objawy. Jednym z najczęstszych jest krew w moczu (określana medycznie jako krwiomocz)841. Mocz może wyglądać na różowy, czerwony lub ciemnobrązowy. Czasami krew jest widoczna gołym okiem, innym razem można ją wykryć tylko podczas badania laboratoryjnego moczu.

Ból w okolicy bocznej części ciała, pomiędzy żebrami a biodrem, to kolejny częsty objaw141. Pacjenci mogą też odczuwać ból w dolnej części pleców. Ten dyskomfort może być stały lub pojawiać się i znikać. Niektórzy opisują go jako tępy, uporczywy ból, który nie ustępuje po odpoczynku.

Wyczuwalny guz lub obrzęk w jamie brzusznej to objaw, który czasami pacjenci wykrywają sami podczas mycia lub ubierania się841. Może to być widoczne wygórowanie lub wyczuwalna masa pod skórą brzucha.

Do objawów ogólnych, które mogą świadczyć o bardziej zaawansowanej chorobie, należą: przewlekłe zmęczenie, nieplanowana utrata wagi, gorączka bez wyraźnej przyczyny oraz nocne poty4. Część pacjentów zauważa także utratę apetytu. W rzadszych przypadkach mogą wystąpić obrzęki kostek lub nóg.

U mężczyzn może pojawić się żylak powrózka nasiennego – obrzęk żył wokół jądra4. Występuje to wtedy, gdy guz nerki uciska na żyłę odprowadzającą krew z jądra.

W przypadku zaawansowanej lub przerzutowej postaci choroby, gdy rak rozprzestrzenił się na inne narządy, mogą pojawić się dodatkowe objawy związane z lokalizacją przerzutów. Należą do nich: zaburzenia funkcji wątroby, problemy ze wzrokiem, czy uporczywy kaszel i duszność, jeśli nowotwór przerzutował do płuc lub wątroby4.

Profilaktyka

Chociaż nie ma stuprocentowo skutecznej metody zapobiegania rakowi z komórek nerkowych, istnieje wiele działań, które mogą znacznie zmniejszyć ryzyko zachorowania. Najważniejszym krokiem jest rzucenie palenia. Palenie tytoniu to największy modyfikowalny czynnik ryzyka tej choroby, dlatego osoby palące powinny podjąć starania, aby zerwać z tym nałogiem. Warto skorzystać z programów wsparcia i pomocy medycznej w rzucaniu palenia.

Utrzymywanie zdrowej wagi ciała ma kluczowe znaczenie w profilaktyce. Otyłość stanowi drugi najważniejszy środowiskowy czynnik ryzyka raka nerki, więc dbanie o prawidłową masę ciała poprzez zbilansowaną dietę i regularną aktywność fizyczną może realnie obniżyć ryzyko zachorowania. Nie chodzi o drastyczne diety, ale o stopniowe wprowadzanie zdrowych nawyków żywieniowych i ruchu do codziennego życia.

Kontrola ciśnienia tętniczego to kolejny istotny element profilaktyki. Osoby z nadciśnieniem powinny regularnie monitorować ciśnienie krwi i stosować się do zaleceń lekarza dotyczących jego kontrolowania, czy to poprzez zmianę stylu życia, czy przyjmowanie przepisanych leków.

Osoby pracujące w narażeniu na szkodliwe chemikalia przemysłowe, takie jak trichloroetylen, powinny ściśle przestrzegać zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Używanie odpowiedniego sprzętu ochronnego i unikanie bezpośredniego kontaktu z toksycznymi substancjami może zmniejszyć ryzyko.

Zdrowa dieta bogata w owoce i warzywa może wspierać ogólne zdrowie nerek. Ograniczenie spożycia soli oraz picie odpowiedniej ilości wody pomaga nerkom prawidłowo funkcjonować i filtrować krew. Umiarkowana konsumpcja alkoholu również wpisuje się w zdrowy styl życia.

Osoby z grupy zwiększonego ryzyka – czyli te z historią rodzinną raka nerki, z chorobami dziedzicznymi, takimi jak choroba von Hippel-Lindaua, lub z przewlekłymi schorzeniami nerek – powinny regularnie konsultować się z lekarzem i rozważyć okresowe badania kontrolne, nawet jeśli nie występują u nich objawy.

Patofizjologia

Patofizjologia to nauka o tym, jak choroba wpływa na normalne funkcje organizmu – jakie zmiany mechaniczne, fizyczne i biochemiczne zachodzą w tkankach i narządach. W przypadku raka z komórek nerkowych proces chorobowy rozpoczyna się w komórkach wyścielających drobne kanaliki w nerce, zwane kanalików proksymalnych.

Nerki to parzyste narządy położone po obu stronach kręgosłupa, powyżej talii, w tylnej części jamy brzusznej. Każda nerka zawiera około miliona mikroskopijnych jednostek filtrujących zwanych nefronami. W nefronach znajdują się właśnie te drobne kanaliki, w których może rozwinąć się rak z komórek nerkowych88.

W prawidłowo funkcjonującej nerce kanaliki filtrują krew, usuwając produkty przemiany materii i nadmiar płynów, jednocześnie zatrzymując substancje niezbędne dla organizmu, takie jak białka i glukoza. Przefiltrowane odpady tworzą mocz, który przechodzi przez moczowody do pęcherza moczowego, a stamtąd jest wydalany z organizmu przez cewkę moczową.

Rak z komórek nerkowych zazwyczaj rozpoczyna się jako pojedyncza masa komórek nowotworowych – zwana guzem – w obrębie jednej nerki11. Jednakże u niektórych pacjentów może wystąpić wiele guzów w jednej nerce lub nawet w obu nerkach jednocześnie. W miarę wzrostu guza może on zacząć zakłócać normalne funkcje nerki, utrudniając prawidłową filtrację krwi.

Istnieje ponad 50 różnych podtypów raka z komórek nerkowych, które są klasyfikowane na podstawie wyglądu komórek pod mikroskopem oraz ich cech genetycznych. Najczęstszym typem jest jasnokomórkowy rak z komórek nerkowych (ccRCC), który stanowi aż do 85% wszystkich przypadków RCC11. Nazwa tego typu pochodzi od charakterystycznego wyglądu komórek pod mikroskopem – wyglądają one na jasne, przezroczyste.

Innym ważnym typem jest brodawkowaty rak z komórek nerkowych, który stanowi od 10% do 15% przypadków RCC. Nazwa pochodzi od palczastych wypustek zwanych brodawkami, widocznych na większości guzów tego typu1. Z kolei chromofobny rak z komórek nerkowych odpowiada za 5% do 10% przypadków. Komórki są zazwyczaj jasne (podobnie jak w raku jasnokomórkowym), ale zwykle większe1.

W miarę rozwoju nowotworu może on naruszyć otoczkę nerki i rozszerzyć się na okoliczne tkanki. W bardziej zaawansowanych stadiach komórki rakowe mogą przedostać się do naczyń krwionośnych lub limfatycznych i rozprzestrzenić się do innych części ciała – proces ten nazywa się przerzutowaniem. Najczęstszymi miejscami przerzutów są płuca, węzły chłonne, kości i wątroba.

Gdy guz rośnie, może uciskać na pobliskie struktury. Na przykład może uciskać na żyły odprowadzające krew z jądra u mężczyzn, co prowadzi do powstania żylaka powrózka nasiennego. Może także prowadzić do krwawienia do układu moczowego, co objawia się obecnością krwi w moczu.