Niedokrwistość Podstawowe informacje

Epidemiologia niedokrwistości

Niedokrwistość jest najczęstszym zaburzeniem krwi na świecie i stanowi istotny problem zdrowia publicznego. Według szacunków ekspertów, schorzenie to dotyka około 3 milionów osób w Stanach Zjednoczonych, natomiast w skali globalnej może cierpieć na nie aż jedna na trzy osoby.12

Dane Światowej Organizacji Zdrowia pokazują, że niedokrwistość jest szczególnie powszechna wśród określonych grup ludności. Szacuje się, że na całym świecie około 40% wszystkich dzieci w wieku od 6 do 59 miesięcy, 37% kobiet w ciąży oraz 30% kobiet w wieku od 15 do 49 lat cierpi na niedokrwistość. Problem ten dotyka głównie kraje o niskich i średnio-niskich dochodach, a w największym stopniu wpływa na populacje zamieszkujące obszary wiejskie, osoby z biedniejszych gospodarstw domowych oraz te, które nie otrzymały formalnego wykształcenia.3

Niedokrwistość spowodowała 50 milionów lat utraconego zdrowego życia na całym świecie, co wskazuje na ogromny wpływ tego schorzenia na jakość życia pacjentów. Kobiety są narażone na większe ryzyko niedokrwistości z powodu utraty krwi podczas menstruacji oraz zwiększonego zapotrzebowania na krew podczas ciąży. Osoby starsze również mają wyższe ryzyko rozwoju niedokrwistości, ponieważ częściej cierpią na choroby nerek lub inne przewlekłe schorzenia.4

Przyczyny niedokrwistości

Niedokrwistość nie jest samodzielną chorobą, lecz objawem innych problemów zdrowotnych. Czerwone krwinki przenoszą hemoglobinę – białko bogate w żelazo, które przyłącza się do tlenu w płucach i transportuje go do tkanek w całym organizmie. Niedokrwistość występuje, gdy mamy za mało czerwonych krwinek lub gdy nie działają one prawidłowo. Istnieje wiele różnych przyczyn tego stanu.5

Najczęstszą przyczyną niedokrwistości jest niedobór żelaza w organizmie. Nasze ciało potrzebuje żelaza do produkcji hemoglobiny, a gdy go brakuje, organizm wytwarza mniej i mniejsze czerwone krwinki. W rezultacie komórki ciała nie otrzymują wystarczającej ilości tlenu, co powoduje uczucie zmęczenia i osłabienia. Niedobór żelaza może wynikać z niedostatecznej ilości tego pierwiastka w diecie lub z utraty krwi spowodowanej urazem czy chorobą.2

Krwawienie jest najczęstszą przyczyną niedoboru żelaza. Może to być intensywne krwawienie miesiączkowe u kobiet lub krwawienie spowodowane schorzeniami takimi jak wrzody żołądka lub rak. Regularne stosowanie aspiryny lub innych leków przeciwzapalnych, takich jak ibuprofen, również może powodować krwawienie u niektórych osób. Niedokrwistość może też powstać w okresach, gdy organizm potrzebuje więcej żelaza, na przykład podczas ciąży, w niemowlęctwie lub w okresie dojrzewania.4

Inne przyczyny niedokrwistości obejmują niedobory witamin, zwłaszcza witaminy B12 i kwasu foliowego. Niedokrwistość może również rozwinąć się w wyniku przewlekłych chorób, takich jak choroby nerek, rak, choroby wątroby czy schorzenia tarczycy. Niektóre formy niedokrwistości są dziedziczne, co oznacza, że niemowlęta mogą urodzić się z tym problemem. Przykładem jest niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, w której białko hemoglobiny jest nieprawidłowe, powodując sztywność czerwonych krwinek i zatykanie naczyń krwionośnych.5

Czynniki ryzyka

Wiele osób jest narażonych na niedokrwistość z powodu złej diety, zaburzeń jelitowych, chorób przewlekłych, infekcji i innych schorzeń. Kobiety menstruujące lub w ciąży oraz osoby z przewlekłymi schorzeniami są najbardziej zagrożone tym schorzeniem. Ryzyko niedokrwistości wzrasta również wraz z wiekiem, ponieważ starsze osoby częściej cierpią na choroby współistniejące.5

Jeśli cierpisz na którąkolwiek z poniższych przewlekłych chorób, możesz być bardziej narażony na rozwój niedokrwistości:

• Reumatoidalne zapaleniestawów lub inne choroby autoimmunologiczne
• Choroby nerek
• Nowotwory
• Choroby wątroby
• Choroby tarczycy
• Zapalne choroby jelit (choroba Crohna lub wrzodziejące zapalenie jelita grubego)

Osoby, które stosują dietę ubogą w żelazo, witaminę B12 lub kwas foliowy, również są bardziej narażone na niedokrwistość. Dotyczy to zwłaszcza osób żywiących się w sposób niezrównoważony, wegetarian i wegan, którzy mogą nie otrzymywać wystarczającej ilości tych składników odżywczych z pożywienia. Ciężkie lub przewlekłe krwawienie z jakiejkolwiek przyczyny, w tym urazy, operacje czy zabiegi medyczne, również zwiększa ryzyko.6

Kobiety mają szczególnie wysokie ryzyko niedokrwistości z niedoboru żelaza z powodu utraty krwi podczas menstruacji i zwiększonego zapotrzebowania na krew podczas ciąży. Małe dzieci, zwłaszcza niemowlęta i małe dzieci, również potrzebują więcej żelaza w okresach szybkiego wzrostu, co czyni je bardziej podatnymi na niedobory. Osoby z zaburzeniami wchłaniania, takimi jak celiakia czy choroba Crohna, mogą mieć trudności z wchłanianiem żelaza i innych składników odżywczych z pożywienia.7

Objawy niedokrwistości

Zmęczenie – uczucie zbyt dużego zmęczenia, by zarządzać codziennymi aktywnościami – jest najbardziej zauważalnym objawem niedokrwistości. Dzieje się tak, ponieważ organizm nie otrzymuje wystarczającej ilości tlenu, a tlen jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania komórek. To właśnie brak tlenu sprawia, że czujesz się wyczerpany i słaby nawet po odpoczynku.2

Inne objawy niedokrwistości mogą obejmować:

• Ból w klatce piersiowej
• Zawroty głowy
• Częste infekcje
• Kołatanie serca
• Bóle głowy
• Bladość skóry (skóra jest bledsza niż zwykle)
• Pulsujący szum w uszach
• Duszność (trudności w oddychaniu)

Mniej powszechne objawy niedokrwistości, które zwykle nie są związane z ciążą, to dzwonienie, brzęczenie lub szum w uszach (szumy uszne), dziwny smak jedzenia, uczucie swędzenia, bolesny język, wypadanie włosów – zauważasz więcej włosów podczas szczotkowania lub mycia, chęć jedzenia rzeczy niejadalnych, takich jak papier czy lód, trudności w połykaniu oraz bolesne owrzodzenia w kącikach ust. Mogą również wystąpić zmiany w paznokciach, takie jak paznokcie w kształcie łyżki, oraz zespół niespokojnych nóg.7

W zależności od przyczyny niedokrwistości, okresu jej trwania i obecności innych chorób, objawy mogą być łagodne lub ciężkie. Niektórzy ludzie w ogóle nie zauważają żadnych objawów, dopóki niedokrwistość nie zostanie wykryta podczas rutynowego badania krwi. Ciężka niedokrwistość może prowadzić do omdleń, duszności i zmniejszonej tolerancji wysiłku. W skrajnych przypadkach może być zagrożeniem dla życia.8

Zapobieganie niedokrwistości

Chociaż nie wszystkie formy niedokrwistości można zapobiec, szczególnie te dziedziczne, można podjąć kroki, aby zmniejszyć ryzyko niektórych rodzajów niedokrwistości, zwłaszcza tych związanych z niedoborami żywieniowymi. Kluczem jest przyjmowanie diety bogatej w żelazo, witaminę B12 i kwas foliowy.9

Dieta bogata w żelazo powinna obejmować różnorodne produkty, takie jak pełne ziarna (owies, wzbogacony makaron i wzbogacone płatki śniadaniowe), białko zwierzęce (kurczak, wołowina i wieprzowina), ryby, orzechy (migdały, pistacje i nasiona sezamu) oraz rośliny strączkowe (soja, soczewica i ciecierzyca). Warzywa i owoce bogate w żelazo, takie jak szpinak, brokuły, buraki, suszone owoce i soki owocowe, również powinny być częścią diety.9

Ważne jest, aby pamiętać, że żelazo pochodzenia roślinnego nie jest tak łatwo wchłaniane przez organizm jak żelazo ze źródeł zwierzęcych. Jednak spożywanie pokarmów bogatych w witaminę C wraz z pokarmami bogatymi w żelazo może poprawić wchłanianie żelaza. Dlatego warto pić sok pomarańczowy po zjedzeniu posiłku bogatego w żelazo lub dodawać cytrusy, pomidory czy paprykę do dań zawierających żelazo.7

Zrównoważona dieta powinna również obejmować źródła witaminy B12, takie jak mięso, nabiał, jaja i produkty wzbogacone, oraz kwasu foliowego, który znajduje się w zielonych warzywach liściastych, fasoli, orzechach i cytrusach. Kobiety w ciąży i osoby planujące ciążę powinny upewnić się, że otrzymują wystarczającą ilość kwasu foliowego, ponieważ jego niedobór może prowadzić do wad rozwojowych u płodu.10

Regularne badania profilaktyczne mogą pomóc w wykryciu niedokrwistości na wczesnym etapie, zanim pojawi się poważne objawy. Jest to szczególnie ważne dla osób z grupy wysokiego ryzyka, takich jak kobiety w ciąży, osoby z przewlekłymi chorobami lub ci, którzy mają rodzinną historię niedokrwistości. Leczenie podstawowych przyczyn, takich jak kontrolowanie ciężkich miesiączek czy leczenie chorób przewlekłych, również może pomóc w zapobieganiu rozwojowi niedokrwistości.11

Patofizjologia niedokrwistości

Patofizjologia odnosi się do zmian w normalnych funkcjach organizmu, które występują w wyniku choroby. W przypadku niedokrwistości zmiany te dotyczą sposobu, w jaki organizm produkuje, wykorzystuje i niszczy czerwone krwinki oraz jak transportuje tlen do tkanek.8

Niedokrwistość może powstać na trzy główne sposoby: przez upośledzoną produkcję czerwonych krwinek, zwiększone niszczenie czerwonych krwinek lub utratę krwi. Upośledzona produkcja może wynikać z problemów w szpiku kostnym, gdzie produkowane są czerwone krwinki. Na przykład, niedobór żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego może upośledzić zdolność szpiku kostnego do wytwarzania zdrowych czerwonych krwinek. Niektóre choroby, takie jak niedokrwistość aplastyczna, powodują, że szpik kostny całkowicie przestaje produkować wystarczającą ilość krwinek.12

Zwiększone niszczenie czerwonych krwinek, zwane hemolizą, występuje, gdy czerwone krwinki są niszczone szybciej niż mogą być zastąpione. Może to wynikać z chorób dziedzicznych, takich jak niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, w której nieprawidłowa hemoglobina powoduje, że czerwone krwinki przybierają kształt sierpa i łatwo się rozpadają. Może to również wynikać z chorób autoimmunologicznych, w których układ odpornościowy atakuje własne czerwone krwinki.5

Utrata krwi może być ostra, jak w przypadku urazu lub operacji, lub przewlekła, jak w przypadku krwawienia z wrzodów żołądka lub ciężkich miesiączek. Przewlekła utrata krwi może prowadzić do wyczerpania zapasów żelaza w organizmie, co z kolei upośledza produkcję nowych czerwonych krwinek. W niektórych przypadkach niedokrwistość może wynikać z kombinacji tych czynników.6

Niezależnie od przyczyny, efektem końcowym jest zmniejszenie zdolności krwi do przenoszenia tlenu. Zmniejszona dostawa tlenu do tkanek i narządów powoduje charakterystyczne objawy niedokrwistości, takie jak zmęczenie, duszność i bladość skóry. Organizm próbuje zrekompensować ten niedobór poprzez zwiększenie tempa pracy serca, co może prowadzić do kołatania serca i bólu w klatce piersiowej. Jeśli niedokrwistość jest ciężka lub długotrwała, może prowadzić do poważnych powikłań, w tym niewydolności serca i uszkodzenia narządów.8