Nowotwór wątroby Podstawowe informacje

Epidemiologia nowotworu wątroby

Nowotwór wątroby jest jednym z najpoważniejszych wyzwań onkologicznych na świecie. Jest to piąty najczęściej diagnozowany nowotwór złośliwy na całym świecie i trzecia prowadząca przyczyna zgonów związanych z rakiem, zaraz po raku płuc u mężczyzn1. Szacuje się, że globalnie w 2018 roku odnotowano około 840 000 nowych przypadków raka wątroby wraz z 780 000 zgonów2.

W Stanach Zjednoczonych rocznie diagnozuje się ponad 24 000 nowych przypadków pierwotnego raka wątroby, a liczba ta systematycznie rośnie, głównie z powodu rozprzestrzeniania się przewlekłego wirusowego zapalenia wątroby3. W 2025 roku przewiduje się około 42 240 nowych przypadków raka wątroby i przewodów żółciowych wewnątrzwątrobowych, z czego około 30 090 osób umrze z powodu tej choroby4. To co niepokoi ekspertów, to fakt, że zachorowalność na raka wątroby rośnie zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i na całym świecie, co czyni go jednym z najszybciej rozwijających się typów nowotworów5.

Nowotwór wątroby występuje zdecydowanie częściej u mężczyzn niż u kobiet – mężczyźni chorują dwa do trzech razy częściej6. Większość osób, u których zostaje zdiagnozowana ta choroba, ma 60 lat lub więcej6. Pięcioletnia przeżywalność dla pacjentów z rakiem wątroby wynosi zaledwie 18 procent, co sprawia, że jest to drugi pod względem śmiertelności nowotwór po raku trzustki1. Średnia pięcioletnia względna przeżywalność dla pacjentów z rakiem wątroby wynosi 17 procent7, chociaż należy podkreślić, że wskaźniki te różnią się znacznie w zależności od stadium choroby w momencie diagnozy.

Częstość występowania raka wątroby różni się znacznie w zależności od regionu geograficznego. Wschodnia Azja i Afryka Subsaharyjska mają najwyższe wskaźniki zachorowalności na świecie, głównie ze względu na wysoki odsetek przewlekłych zakażeń wirusem zapalenia wątroby typu B7. W ciągu ostatnich 20 lat pierwotny rak wątroby stał się znacznie częstszy w Stanach Zjednoczonych, przede wszystkim z powodu rozprzestrzeniania się przewlekłego wirusowego zapalenia wątroby3.

Przyczyny raka wątroby

Nowotwór wątroby to choroba, w której komórki złośliwe (nowotworowe) tworzą się w tkankach wątroby8. Wątroba jest jednym z największych organów w ciele człowieka, składa się z dwóch płatów i wypełnia górną prawą część jamy brzusznej wewnątrz klatki piersiowej8. Główne funkcje wątroby obejmują wytwarzanie żółci, która pomaga trawić tłuszcze pochodzące z pożywienia, magazynowanie glikogenu (cukru), który organizm wykorzystuje jako źródło energii, oraz filtrowanie szkodliwych substancji z krwi, aby mogły być wydalane ze stolcem i moczem8.

Większość pierwotnych nowotworów wątroby jest wynikiem przewlekłej choroby wątroby, zwykle marskości (nieodwracalnego bliznowacenia wątroby) lub przewlekłego wirusowego zapalenia wątroby (długotrwałego zapalenia wątroby spowodowanego zakażeniem wirusem zapalenia wątroby typu B lub C)3. Rak wątrobowo-komórkowy występuje u około 85 procent pacjentów, u których zdiagnozowano marskość wątroby1.

Wirusowe zapalenie wątroby jest główną przyczyną raka wątroby na całym świecie – odpowiada za około 80 procent wszystkich przypadków72. Jest to pierwszy znany nowotwór, który ma podłoże wirusowe77. Zapalenie wątroby powoduje stan zapalny w wątrobie, a jeśli wirusowe zapalenie wątroby typu B (HBV) i typu C (HCV) pozostaje nieleczone, może prowadzić do bliznowacenia, czyli marskości wątroby. Gdy wątroba próbuje naprawić i zastąpić uszkodzoną tkankę, istnieje większe prawdopodobieństwo błędów w replikacji DNA i podziale komórek wątroby, co może prowadzić do raka2.

Inne choroby, które zwiększają ryzyko rozwoju raka wątroby, obejmują stłuszczeniową chorobę wątroby oraz rzadkie choroby metaboliczne i magazynowe3. Coraz częściej osoby diagnozowane z rakiem wątrobowo-komórkowym mają schorzenie wątroby, które czasami prowadzi do marskości, nazywane metaboliczną chorobą stłuszczeniową wątroby (MASLD), wcześniej znaną jako niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby6.

Rak, który powstaje w innych częściach ciała i rozprzestrzenia się do wątroby, nie jest pierwotnym rakiem wątroby – nazywa się go rakiem przerzutowym lub wtórnym rakiem wątroby8. Istnieją dwie szerokie kategorie raka wątroby: guzy, które powstają w samej wątrobie (pierwotny rak wątroby) oraz rak, który rozprzestrzenił się do wątroby z innych części ciała (wtórny lub przerzutowy rak wątroby)3.

Czynniki ryzyka

Istnieje wiele czynników, które zwiększają prawdopodobieństwo zachorowania na raka wątroby. Zrozumienie tych czynników jest ważne, ponieważ może pomóc w identyfikacji osób, które powinny być regularnie monitorowane i badane pod kątem wczesnych oznak choroby.

Zachowania i schorzenia, które zwiększają ryzyko rozwoju raka wątroby, obejmują: nadwagę lub otyłość, długotrwałe zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu B lub C, palenie papierosów, spożywanie alkoholu, marskość wątroby (bliznowacenie wątroby, które może być również spowodowane zapaleniem wątroby i piciem alkoholu), niealkoholową stłuszczeniową chorobę wątroby (nadmiar tłuszczu w wątrobie, który nie jest spowodowany alkoholem), cukrzycę oraz hemochromatozę – stan, w którym organizm pobiera i magazynuje więcej żelaza niż potrzebuje9.

Przewlekłe zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu C (HCV), niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby i inne schorzenia mogą zwiększać ryzyko rozwoju raka wątroby77. Inne czynniki ryzyka obejmują marskość związaną z alkoholem, otyłość i cukrzycę2. Należy zauważyć, że częstość występowania raka wątroby różni się w zależności od kilku czynników, w tym lokalizacji geograficznej i czynników demograficznych7.

Pacjenci, którzy już mają zaawansowaną chorobę wątroby, taką jak marskość, są w grupie szczególnie wysokiego ryzyka. Rak wątrobowo-komórkowy jest najczęstszą formą raka wątroby i występuje u osób z zaawansowaną chorobą wątroby, taką jak marskość6. Choroba ta stanowi ponad 90 procent pierwotnych guzów wątroby1.

Istotnym czynnikiem ryzyka jest również historia rodzinna. Osoby z krewnymi, którzy chorowali na raka wątroby lub inne choroby wątroby, mogą być bardziej narażone na rozwój tego nowotworu. Ponadto, narażenie na pewne toksyny środowiskowe i zawodowe może również zwiększać ryzyko, chociaż te czynniki są trudniejsze do zidentyfikowania i kontrolowania w codziennym życiu.

Objawy raka wątroby

Jednym z największych wyzwań związanych z rakiem wątroby jest to, że we wczesnych stadiach choroba często nie powoduje objawów, które można zobaczyć lub poczuć9. Niestety, nie ma wczesnych oznak ostrzegawczych raka wątroby – guzy mogą nie powodować objawów na wczesnych etapiach56. To sprawia, że wczesne wykrycie jest trudne i wymaga regularnych badań przesiewowych u osób z grup wysokiego ryzyka.

Jednak w miarę jak rak rośnie i staje się większy, ludzie mogą zauważyć jeden lub więcej z tych powszechnych objawów. Ważne jest, aby pamiętać, że te objawy mogą być również spowodowane innymi schorzeniami zdrowotnymi, dlatego jeśli masz którykolwiek z tych objawów, powinieneś porozmawiać ze swoim lekarzem9.

Objawy raka wątroby mogą obejmować: dyskomfort w górnej części brzucha po prawej stronie, spuchnięty brzuch, twardy guz po prawej stronie tuż poniżej klatki piersiowej, ból w pobliżu prawej łopatki lub w plecach, żółtaczkę (zażółcenie skóry i białek oczu), łatwe powstawanie siniaków lub krwawienia, niezwykłe zmęczenie, nudności i wymioty, utratę apetytu lub uczucie pełności po zjedzeniu małego posiłku, utratę masy ciała bez znanej przyczyny, bladą, kredową stolcę i ciemny mocz oraz gorączkę859.

Trzy typy pierwotnego raka wątroby powodują podobne objawy5. Niektóre osoby mogą również doświadczać swędzenia skóry jako jednego z objawów5. Istnieje szeroka gama objawów raka wątroby, ale obejmują one niezamierzoną utratę masy ciała, zmniejszenie apetytu, nudności i ciemny mocz77.

Zapobieganie rakowi wątroby

Chociaż nie można całkowicie wyeliminować ryzyka rozwoju raka wątroby, istnieje wiele kroków, które można podjąć, aby znacznie zmniejszyć prawdopodobieństwo zachorowania na tę chorobę. Zapobieganie skupia się głównie na unikaniu lub leczeniu znanych czynników ryzyka.

Istnieje kilka sposobów, w jakie możesz obniżyć ryzyko rozwoju raka wątroby. Utrzymuj zdrową masę ciała i wykonuj wystarczającą ilość ćwiczeń fizycznych. Zaszczep się przeciwko zapaleniu wątroby typu B i zbadaj się pod kątem zapalenia wątroby typu C. Unikaj picia zbyt dużej ilości alkoholu. Nie pal papierosów9.

Szczepionka przeciwko zapaleniu wątroby typu B (HBV) była pierwszą opracowaną szczepionką zapobiegającą rakowi (w 1982 roku)2. Szczęśliwie, możliwe jest zapobieganie zapaleniu wątroby poprzez szczepienia2. Szczepionka przeciwko zapaleniu wątroby typu B (HEPLISAV-B®) to szczepionka zapobiegająca rakowi, która chroni przed zakażeniem wirusem zapalenia wątroby typu B i może pomóc w zapobieganiu rozwojowi raka wątroby związanego z HBV2.

Chociaż obecnie nie ma szczepionki zapobiegającej zakażeniu wirusem zapalenia wątroby typu C (HCV), istnieją leki przeciwwirusowe o bezpośrednim działaniu, które wydają się być skuteczne w zmniejszaniu zachorowalności na raka wątroby2. Badania krwi, tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny są szeroko stosowane jako opcje badań przesiewowych dla osób z grup wysokiego ryzyka77.

Utrzymanie zdrowej diety i aktywności fizycznej jest również ważne. Zrównoważona dieta jest dobra dla zdrowia i może być ważnym czynnikiem w profilaktyce raka wątroby10. Dieta odgrywa ważną rolę w wielu typach nowotworów, a rak wątroby w szczególności może powodować objawy wpływające na nawyki żywieniowe10. Żywność dobra dla organizmu, taka jak warzywa, pełnoziarniste produkty zbożowe, ryby, drób, niskotłuszczowe produkty mleczne, niektóre orzechy i soja, jest również dobra dla osób z rakiem wątroby10.

Lekarze i inni pracownicy służby zdrowia zgadzają się, że osoby z chorobami wątroby powinny unikać napojów alkoholowych10. Unikanie nadmiernego spożycia alkoholu przez całe życie jest jednym z najważniejszych kroków w profilaktyce chorób wątroby, które mogą prowadzić do raka. Regularny, umiarkowany ruch fizyczny również pomaga utrzymać zdrową masę ciała i zmniejsza ryzyko rozwoju stłuszczenia wątroby, co jest jednym z czynników ryzyka raka wątroby.

Patofizjologia raka wątroby

Patofizjologia to nauka o tym, jak choroba zmienia normalne funkcjonowanie organizmu. W przypadku raka wątroby, zrozumienie tych zmian pomaga wyjaśnić, dlaczego pojawiają się określone objawy i jak choroba wpływa na ogólne zdrowie pacjenta.

Wątroba znajduje się w prawej części jamy brzusznej, powyżej żołądka. Jest to największy organ wewnętrzny w ludzkim ciele i pełni kilka ważnych funkcji3. Jednym z jej głównych zadań jest wytwarzanie żółci, gęstego płynu, który pomaga organizmowi trawić tłuszcze. Wątroba również usuwa toksyny z krwiobiegu, przetwarza i magazynuje składniki odżywcze wchłonięte z jelit oraz wytwarza czynniki krzepnięcia, które pomagają zatrzymać krwawienie z rany lub urazu3.

Kiedy rozwija się rak wątroby, komórki nowotworowe zaczynają niekontrolowanie się dzielić i rozrastać. Ten proces zakłóca normalną strukturę i funkcję wątroby. W miarę jak guz rośnie, może uciskać okoliczne tkanki i naczynia krwionośne, co prowadzi do zmniejszenia przepływu krwi przez wątrobę i pogorszenia jej funkcji. Ponieważ wątroba ma ogromną zdolność regeneracji, objawy mogą nie pojawiać się, dopóki znaczna część organu nie zostanie zajęta przez tkankę nowotworową.

Rak wątrobowo-komórkowy i rak przewodów żółciowych (cholangiocarcinoma) to główne typy pierwotnego raka wątroby u dorosłych8. Większość pierwotnych raków wątroby u dorosłych to raki wątrobowo-komórkowe, które stanowią ponad 90 procent przypadków81. Ten typ raka wątroby jest trzecią prowadzącą przyczyną zgonów związanych z rakiem na całym świecie8.

Większość pierwotnych raków wątroby rozwija się na tle przewlekłej choroby wątroby. Przewlekłe zapalenie wątroby, szczególnie to spowodowane wirusami HBV i HCV, prowadzi do ciągłych uszkodzeń i naprawy tkanki wątrobowej. Ten cykl uszkodzenia i regeneracji zwiększa prawdopodobieństwo błędów w replikacji DNA komórek wątrobowych. Z czasem te błędy mogą się gromadzić, prowadząc do transformacji nowotworowej – procesu, w którym normalna komórka wątroby staje się komórką rakową.

W przypadku marskości wątroby, zdrowa tkanka wątroby jest stopniowo zastępowana przez tkankę bliznowatą. Ta tkanka bliznowata jest sztywna i nie może wykonywać normalnych funkcji wątroby. Dodatkowo, zniekształca ona normalną architekturę wątroby, co utrudnia przepływ krwi przez organ. To środowisko stwarza idealne warunki dla rozwoju raka – komórki wątroby są zmuszone do częstszego dzielenia się, aby próbować naprawić uszkodzenie, co zwiększa ryzyko błędów genetycznych prowadzących do raka.

Kiedy rak wątroby jest już obecny, może wpływać na funkcje wątroby na wiele sposobów. Może zmniejszać zdolność wątroby do wytwarzania białek niezbędnych do krzepnięcia krwi, co wyjaśnia łatwe powstawanie siniaków i krwawienia u pacjentów. Może również upośledzać zdolność wątroby do metabolizowania bilirubiny, substancji powstającej podczas rozkładu czerwonych krwinek, co prowadzi do żółtaczki. Ponadto, zmniejszona zdolność wątroby do magazynowania glikogenu i wytwarzania energii może prowadzić do zmęczenia i utraty masy ciała.

Rak wątroby może również rozprzestrzeniać się (dawać przerzuty) do innych części ciała. Najczęściej rozprzestrzenia się do płuc, kości i innych odległych narządów. Ten proces przerzutowania dodatkowo komplikuje leczenie i pogarsza rokowanie. Zrozumienie tych patofizjologicznych zmian jest kluczowe dla opracowania skutecznych strategii leczenia i zarządzania objawami u pacjentów z rakiem wątroby.